Qanlı YaddaşBloody memories

· 20 Yanvar faciəsi
· Xocalı soyqırımı
· 31 mart – azərbaycanlıların soyqırımı

 20 Yanvar 1990-cı il xalqımızın azadlıq mübarizəsinin qəhrəmanlıq səhifəsidir

Azərbaycanın azadlığı və ərazi bütövlüyü uğrunda mübarizə tarixinə qəhrəmanlıq səhifəsi kimi daxil olmuş 1990-cı ilin 20 Yanvarında ölkəmizə qarşı ərazi iddiaları irəli sürən Ermənistanın təcavüzkar hərəkətlərindən və keçmiş SSRİ rəhbərliyinin onlara havadarlığından hiddətlənən, Bakının küçələrinə və meydanlarına çıxaraq buna öz qəti etirazını bildirən geniş xalq kütlələrinə qarşı sovet ordusunun döyüş hissələrinin yeridilməsi Azərbaycanda misli görünməmiş faciəyə gətirib çıxardı. Həmin faciəli günlərdə öz ölkəsinin, xalqının azadlığını, şərəf və ləyaqətini hər şeydən uca tutan mərd Vətən övladları canlarından keçərək şəhidlik zirvəsinə ucaldılar. Böyük itkilərlə, günahsız insanların qətli ilə nəticələnən 20 Yanvar faciəsi Qorbaçov başda olmaqla cinayətkar imperiya rəhbərliyinin Azərbaycana qarşı xəyanətkar siyasətinə dözməyən, öz azadlığına, müstəqilliyinə can atan xalqımızın həm də mübarizliyini, əyilməzliyini, məğrurluğunu nümayiş etdirdi. Məhz bunun nəticəsində uzun illərdən bəri arzusunda olduğumuz müstəqilliyə qovuşduq və ölkəmiz suverenlik əldə etdi.

 Bu qanlı hadisələrdən illər keçməsinə baxmayaraq, xalqımız o müdhiş gecəni daim xatırlayır, bu faciəni törədənlərə öz dərin nifrətini bildirir. Xalqımızın qan yaddaşında əbədi yaşayacaq 20 Yanvar faciəsini respublikamız hər il ümumxalq hüzn günü kimi geniş qeyd edir.


Xocalı soyqırımı

1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə erməni silahlı dəstələri SSRİ dövründə Xankəndi (Stepanakert) şəhərində yerləşdirilmiş 366-cı motoatıcı alayının zirehli texnikası və hərbi heyətinin köməkliyi ilə Xocalı şəhərini zəbt etdilər.

Hücumdan əvvəl, fevralın 25-i axşam çağından şəhər toplardan və ağır zirehli texnikadan şiddətli atəşə tutulmağa başlamışdır. Nəticədə şəhərdə yanğınlar baş vermiş və fevralın 26-ı səhər saat 5 radələrində şəhər tam alova bürünmüşdür. Belə bir vəziyyətdə, erməni əhatəsində olan şəhərdə qalmış təqribən 2500 nəfər əhali yaxınlıqdakı azərbaycanlılar məskunlaşmış Ağdam rayonunun mərkəzinə çatmaq ümidi ilə şəhəri tərk etməyə məcbur olmuşdur.

Ancaq bu niyyət baş tutmadı. Şəhəri yerlə yeksan etmiş erməni silahlı dəstələri və motoatıcı alayın hərbiçiləri dinc əhaliyə divan tutdular.

Bu qırğının nəticəsində 613 nəfər həlak olmuşdur, onlardan:

uşaqlar – 63 nəfər;
qadınlar – 106 nəfər;
qocalar – 70 nəfər.

8 ailə tamamilə məhv edilmişdir.
25 uşaq hər iki valideynini itirmişdir.
130 uşaq valideynlərindən birini itirmişdir

487 nəfər yaralanmışdır, onlardan:

uşaqlar – 76 nəfər;

1275 nəfər əsir götürülmüşdür.
150 nəfər itkin düşmüşdür.
Dövlətin və əhalinin əmlakına 01.04.1992-ci il tarixinə olan qiymətlərlə 5 mlrd. rubl dəyərində ziyan vurulmuşdur.

Bu rəqəmlər Ermənistan SSR-in dəstəyi və SSRİ rəhbərliyinin səhlənkarlığı ilə 1988-ci ildə başlamış və Azərbaycan SSR-in tərkib hissəsi olan Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin Ermənistana birləşdirilməsi iddiasının gerçəkləşdirilməsi əsasında yaranmış Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin ən dəhşətli, qanlı faciəsindən xəbər verir.

Xocalı – əsas hədəf

Erməni silahlı dəstələrinin Xocalıya hücümunu şəhərin coğrafi mövqeyi şərtləndirirdi. 7000 əhalisi olan Xocalı Xankəndindən 10 km cənub-şərqdə, Qarabağ dağ silsiləsində və Ağdam-Şuşa, Əskəran -Xankəndi yollarının üstündə yerləşir. Qarabağdakı yeganə hava limanı da Xocalıdadır.

Xocalı əhalinin tarixən məskunlaşdığı yerdir və qədim tarixi adibələr indiyə qədər qalmaqdadır. Xocalının yaxınlığında bizim e.ə. XIV-VII əsrlərə aid edilən Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinin abidələri yerləşir. Burada son bürünc və ilkin dəmir dövrlərinə aid edilən dəfn abidələri – daş qutular, kurqanlar və nekropollar tapılmışdır. Həmçinin burada memarlıq abidələri – dairəvi qəbir (1356-1357-ci illər) və mavzoley (XIV əsr) vardır. Arxeoloji qazıntılar zamanı müxtəlif növ daş, bürünc, sümük bəzək əşyaları, gildən ev əşyaları və s. tapılmışdır. Tapılmış muncuq dənələrindən birində Assuriya şahı Adadnerarinin (bizim e.ə. 807-788-ci illər) adı yazılmışdır.

Əhali əsasən üzümçülük, heyvandarlıq, arıçılıq və əkinçiliklə məşğul olmuşdur. Şəhərdə toxuculuq fabriki, 2 orta məktəb və 2 natamam orta məktəb var idi.

Son illərdə baş vermiş hadisələrlə əlaqədar olaraq Fərqanədən (Özbəkistan) qaçqın düşmüş 54 məhsəti-türkü ailəsi, həmçinin Ermənistandan və Xankəndindən qovulmuş azərbaycanlıların bəziləri şəhərdə məskunlaşmışdılar.

Sonralar erməni tərəfi etiraf etmişdir ki, erməni silahlı dəstələrinin ilk əsas vəzifəsi Xocalı platsdarmının məhv edilməsi, bu məntəqədən keçən Əskəran-Xankəndi yolunun boşaldılması, azərbaycanlıların nəzarətində olan hava limanının ələ keçirilməsi idi.

“Xocalı platsdarmının məhv edilməsi” sözlərinə diqqət yetirin. İndi söylənilən bu ifadə ermənilər tərəfindən törədilmiş qanlı qırğının, kütləvi surətdə uşaqların, qadınların, qocaların məhv edilməsinin səbəbini aydın göstərir.

Faciənin xronikası

Xocalı 1991-cı ilin oktyabrından blokadada idi. Oktyabrın 30-da avtomobil əlaqəsi kəsilmiş və yeganə nəqliyyat vasitəsi vertolyot qalmışdı. Xocalıya sonuncu vertolyot 1992-ci il yanvarın 28-də gəlmişdi. Şuşa şəhərinin səmasında mülki vertolyotun vurulması və nəticədə 40 nəfərin həlakından sonra isə bu əlaqə də kəsilmişdi. Yanvarın 2-dən şəhərə elektrik verilmirdi. Şəhər ancaq əhalinin qəhrəmanlığı və müdafiəçilərin cəsurluğu sayəsində yaşayır və müdafiə olunurdu. Şəhərin müdafiəsi əsasən atıcı silahlarla silahlanmış yerli özünümüdafiə dəstəsi, milis və Milli Ordunun döyüşçülərindən təşkil olunmuşdu.

Fevralın ikinci yarısından başlayaraq Xocalı erməni silahlı dəstələrinin mühasirəsinə alınmışdı və hər gün toplardan, ağır texnikadan atəşlərə, erməni dəstələrinin həmlələrinə məruz qalırdı.

Xocalıya hücuma hazırlıq fevralın 25-də axşam 366-cı alayın hərbi texnikasının döyüş mövqelərinə çıxması ilə başlanılmışdı. Şəhərə hücum toplardan, tanklardan, “Alazan” tipli zenit toplardan 2 saatlıq atəşdən sonra başlandı. Xocalıya üç istiqamətdən hücum aparıldığından əhali Əskəran istiqamətində qaçmağa məcbur olmuşdu. Tezliklə aydın olmuşdur ki, bu, məkrli hiylə imiş. Naxçevanik kəndi yaxınlığında əhalinin qarşısı erməni silahlı dəstələri tərəfindən kəsilmiş və onlar gülləborana tutulmuşlar. Qarlı aşırımlarda və meşələrdə zəifləmiş, taqətdən düşmüş insanların çox hissəsi məhz Əskəran-Naxçevanik düzündə erməni silahlı dəstələri tərəfindən xüsusi qəddarlıqla məhv edilmişdir.

Bu hadisələr regiona İran İslam Respublikasının xarici işlər naziri Əli Əkbər Vilayətinin vasitəçilik missiyası ilə səfəri günlərinə təsadüf etmişdir. O, fevralın 25-də Azərbaycanın hakimiyyət rəhbərləri ilə görüşmüş və fevralın 27-də Qarabağa, sonra isə Ermənistana səfər planlaşdırırdı. Bununla əlaqədar olaraq tərəflərin razılığı ilə fevralın 27-dən martın 1-dək üçgünlük atəşkəs elan edilmişdi. Ermənilər ona məhəl qoymadılar və vədlərinə xilaf çıxdılar.

Oxşar vəziyyət fevralın 12-də Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Şurasının missiyasının vəziyyətlə tanışlıq və münaqişənin tənzimlənməsi məsələlərinin təhlili məqsədilə Qarabağa gəldiyi zaman da baş vermişdi. Missiya sonra Yerevana və Bakıya səfər etməli idi. Məhz fevralın 12-də erməni silahlı dəstələri tərəfindən Şuşanın Malıbəyli və Quşçular kəndləri qarət edilmiş və yandırılmışdır, təkcə Malıbəylidə 50 nəfər öldürülmüş, yaralanmış və əsir götürülmüşdür.

Həmin günlərdə Azərbaycan qüvvələri Xocalı sakinlərinin köməyinə çata bilmədi, hətta meyitlərin götürülməsi belə mümkün olmadı. Bu zaman isə ermənilər vertolyotlarla, ağ geyimli xüsusi qruplarla meşələrdə gizlənmiş insanların axtarışını aparır, aşkar edilənləri əsir götürür, işgəncələrə məruz qoyurdular.

Fevralın 28-də tərkibində yerli jurnalistlər də olan qrup 2 vertolyotla azərbaycanlıların həlak olduqları yerə çata bildilər. Gördükləri mənzərə hamını dəhşətə gətirdi – düzənlik cəsədlərlə dolu idi. İkinci vertolyotun havadan mühafizəsinə baxmayaraq, ermənilərin güclü atəşi altında ancaq 4 meyiti götürmək mümkün oldu. Martın 1-də yerli və xarici jurnalistlərin iştirakı ilə hadisə yerində daha da dəhşətli vəziyyət müşahidə olunmuşdur. Meyitlərin skalplarının götürülməsi, qulaqlarının və digər orqanlarının kəsilməsi, gözlərinin çıxardılması, ətrafların kəsilməsi, çoxsaylı bıçaq və güllə yaraları, ağır texnika ilə əzilmələr, yandırılma halları aşkar edilmişdir.

Bu vəhşiliklər haqqında xarici mətbuatın yazdıqlarından:

Krua l’Eveneman jurnalı (Paris), 25 fevral 1992-ci il: Ermənilər Xocalıya hücum etmişlər. Bütün dünya eybəcər hala salınmış meyitlərin şahidi oldu. Azərbaycanlılar minlərlə ölənlər barədə xəbər verirlər.

Sandi Tayms qəzeti (London), 1 mart 1992-ci il: Erməni əsgərləri minlərlə ailəni məhv etmişlər.

Faynenşl Tayms qəzeti (London), 9 mart 1992-ci il: Ermənilər Ağdama tərəf gedən dəstəni güllələmişlər. Azərbaycanlılar 1200-ə qədər cəsəd saymışlar.

Livanlı kinooperator təsdiq etmişdir ki, onun ölkəsinin varlı daşnak icması Qarabağa silah və adam göndərir.

Tayms qəzeti (London), 4 mart 1992-ci il: Çoxları eybəcər hala salınmışdır, körpə qızın ancaq başı qalmışdır.

İzvestiya (Moskva), 4 mart 1992-ci il: Videokamera qulaqları kəsilmiş uşaqları göstərdi. Bir qadının sifətinin yarısı kəsilmişdir. Kişilərin skalpları götürülmüşdür.

Faynenşl Tayms qəzeti (London), 14 mart 1992-ci il: General Polyakov bildirmişdir ki, 366-cı alayın 103 nəfər erməni hərbiçisi Dağlıq Qarabağda qalmışdır.

Le Mond qəzeti (Paris), 14 mart 1992-ci il: Ağdamda olan xarici jurnalistlər Xocalıda öldürülmüş qadın və uşaqlar arasında skalpları götürülmüş, dırnaqları çıxardılmış 3 nəfəri görmüşlər. Bu azərbaycanlıların təbliğatı deyil, bu reallıqdır.

İzvestiya (Moskva), 13 mart 1992-ci il: Mayor Leonid Kravets:Mən şəxsən təpədə yüzə yaxın meyit gördüm. Bir oğlanın başı yox idi. Hər tərəfdə xüsusi qəddarlıqla öldürülmüş qadın, uşaq, qocalar görünürdü.

Valer aktuel jurnalı (Paris), 14 mart 1992-ci il: Bu “muxtar regionda” erməni silahlı dəstələri Yaxın Şərqdən çıxmışlarla birlikdə müasir texnikaya, o cümlədən vertolyotlara malikdirlər. ASALA-nın Suriya və Livanda hərbi düşərgələri və silah anbarları vardır. Ermənilər yüzdən artıq müsəlman kəndlərində qırğınlar törədərək Qarabağdakı azərbaycanlıları məhv etmişlər.

R. Patrik, İngiltərənin “Fant men nyus” teleşirkətinin jurnalisti (hadisə yerində olmuşdur):Xocalıdakı vəhşiliklərə dünya ictimaiyyətinin gözündə heç nə ilə haqq qazandırmaq olmaz.

“Memorial” hüquq-müdafiə mərkəzinin hesabatından:

Xocalı

1991-ci ilin payızından erməni silahlı dəstələri tərəfindən əsasən blokadaya alınmışdı, Dağlıq Qarabağdan daxili qoşunlar çıxarılandan sonra isə tam blokadada idi. 1992-ci ilin yanvarından Xocalıya elektrik enerjisi verilmirdi. Əhalinin bir hissəsi şəhəri tərk etmişdi, ancaq Xocalı İcra hakimiyyətinin başçısı E.Məmmədovun təkidli müraciətlərinə baxmayaraq dinc əhalinin tam evakuasiyası olunmamışdı.

1992-ci il fevralın 25-də Xocalıya erməni silahlı dəstələrinin hücumu başlandı.

Hücumun iştirakçıları

Hücumda zirehli texnikanın- zirehli maşınların, piyadaların döyüş maşınlarının və tankların dəstəyi ilə Artsaxın Milli Azadlıq Ordusunun (AMAO) hissələri iştirak edirdi.

Sovet Ordusunun 366-cı alayının hərbiçilərinin iştirakı

Təqribən bütün Xocalı qaçqınlarının söylədiklərinə görə, şəhərə hücumda 366-cı alayının hərbiçiləri iştirak edirdi, hətta onlardan bəziləri şəhərə də girmişdilər.

Hücumun gedişatı

Xocalı fevralın 25-də saat 23-dən toplardan atəşə tutulmağa başlanmışdır. İlk növbədə yaşayış massivində yerləşən kazarma və müdafiə nöqtələri dağıdılmışdı. Piyada hissələr şəhərə fevralın 26-ı saat 1-4 arası girmişdir.

Sonuncu müdafiə nöqtəsi saat 7-də məhv edilmişdir.

Şəhərin gülləboranı nəticəsində dinc əhalinin müəyyənləşdirilməmiş miqdarda əmlakı dağılmışdır.

Əhalinin çıxması üçün azad dəhliz

Ağdam və Bakıda Memorialın müşahidəçiləri Xocalıya hücum zamanı şəhəri tərk etmiş 60 nəfərlə sorğu-sual etmişlər. Soruşulanlardan ancaq biri söyləmişdir ki, dəhliz barədə məlumatı olmuşdur.

Azad dəhlizlə qaçan əhali Azərbaycanın Ağdam rayonuna qovuşan ərazidə gülləyə tutulmuşdur və nəticədə çoxlu sayda insan həlak olmuşdur.

Şəhərdə qalmış əhalinin müqəddəratı

Şəhər erməni silahlı dəstələri tərəfindən zəbt ediləndə orada 300 dinc əhali, o cümlədən 86 məshəti-türkü qalmışdı.

Hər iki tərəfdən alınmış məlumata əsasən, 1992-ci il martın 3-nə Azərbaycan tərəfinə 700-dən artıq şəhərdə və Ağdam yolunda əsir götürülmüş Xocalı sakini təhvil verilmişdir. Onların əsas hissəsini qadınlar və uşaqlar təşkil edirdi.

Əsir düşmüş əhali və Xocalı müdafiəçilərinin saxlanılma şəraiti

Müvəqqəti saxlanılma təcridxanasının rəisi mayor Xaçaturyan hətta bir neçə dəqiqəlik təklikdə danışmağa icazə vermədi. Təsadüfən bir dəfə belə söhbət etmək mümkün oldu.

Xocalı sakinlərinin əmlakı

Şəhərdən qaçan Xocalı sakinləri hətta zəruri əşyaları belə götürə bilməmişdilər. Erməni silahlı qüvvələrinin Xocalıdan çıxardıqları sakinlər də əmlaklarından heç nə götürməmişdilər.

Memorialın müşahidəçiləri şəhərdə azğın, heç nə ilə qarşısı alınmayan soyğunçuluğun şahidi olmuşlar. Şəhərdə qalan əmlak Stepanakert və yaxınlıqdakı yaşayış məntəqələrinin əhalisi tərəfindən daşınırdı. Çox evlərin darvazalarında onların yeni sahiblərinin adları yazılmışdır.

Alınmış məlumatların qiymətləndirilməsi

Xocalının zəbt olunması üzrə həyata keçirilmiş hərbi əməliyyat zamanı şəhərin dinc əhalisinə qarçı kütləvi zorakılıq törədilmişdir.

Azad dəhliz barədə məlumat Xocalının əhalisinin çoxuna çatdırılmamışdır.

Azad dəhliz və onun yaxınlığındakı ərazidə dinc əhalinin kütləvi qırğınına heç bir cəhdlə haqq qazandırmaq olmaz.

Xocalıya hücumda Müstəqil Dövlətlər Birliyinin ordusuna məxsus olan 366-cı motoatıcı alayın hərbiçiləri iştirak etmişdir.

Memorial Hüquq-müdafiə Mərkəzi təsdiq edir ki, Xocalıya hücum zamanı erməni silahlı dəstələrinin dinc əhaliyə qarşı hərəkətləri Cenevrə konvensiyasına, həmçinin Ümumdünya İnsan Haqları Bəyannaməsinin (BMT-nin Baş Assambleyası 10.12.1948-ci ildə qəbul etmişdir) aşağıdakı maddələrinə kobud qaydada ziddir:

Maddə 2. Hər bir şəxs dilindən, dinindən, milliyyətindən və digər səbəbdən, fərq qoyulmadan bu Bəyannamədə təsbit olunmuş bütün hüquq və azadlıqlara malik olmalıdır.

Maddə 3. Hər kəsin yaşamaq, azadlıq və şəxsi toxunulmazlıq hüququ vardır.

Maddə 5. İnsan ləyaqətini alçaldan, insaniyyətlikdən kənar və qəddar hərəkətlər qadağandır.

Maddə 9. Özbaşına həbslər, saxlanılmalar və ya qovulmalar qadağandır.

Maddə 17. Hər bir insanın əmlaka malik olma hüququ vardır və insanın əmlakdan özbaşına məhrum edilməsi qadağandır.

Silahlı dəstələrin hərəkətləri Fövqəladə vəziyyətlərdə və hərbi münaqişələr zamanı qadınların və uşaqların müdafiəsi Bəyannaməsinə (BMT-nin Baş Assambleyası 14.12.19748-cü ildə qəbul etmişdir) kobud qaydada ziddir.

366-cı alay

Xocalı soyqırımında 366-cı alayın rolunu xüsusi qeyd etmək lazımdır.

Bu alay Şuşa və Xocalının, Azərbaycanın kəndlərinin atəşə tutulmasında dəfələrlə iştirak etmişdir. Alaydan qaçmış hərbiçilərin ifadələri bu faktları sübut edir və hərbi hissənin şəxsi heyətinin mənəvi durumu və münasibətləri haqqında təsəvvür yaradır. 366-cı alayın təcili surətdə Xankəndidən çıxarılması da bu alayın Xocalı hadisələrində iştirakını sübut edir.

Hərbi hissənin komanda heyətinin mənəviyyatsızlığı o həddə çatmışdır ki, guya əhalinin müqaviməti ilə rastlaşdıqlarına görə alayın sərbəst çıxarılmasını təmin edə bilmədilər. Bu məqsədlə Gəncədə yerləşən desant diviziyasının qüvvələri cəlb edilməli oldu. Ancaq bu qüvvələr gələnədək alayın 103 nəfəri, əsasən ermənilərdən ibarət olan və qırğında iştirak etmiş hərbiçı əmrə tabe olmaqdan boyun qaçıraraq Qarabağda qaldılar. Alayın komandanlığının cinayət sövdələşməsi və alayın çıxarılmasına məsul olan digər şəxslərin məsuliyyətsizliyi nəticəsində hərbi texnikanın bir hissəsi, o cümlədən zirehli texnika ermənilərə təhvil verildi. Beləliklə də gələcəkdə Azərbaycana qarşı cinayətlərin törədilməsi, separatçılıq hərəkətlərinin davam etdirilməsinə rəvac verildi. Bunun özü də Xocalı soyqırımında birbaşa iştirakın sübutudur!

Erməni silahlı dəstələri və 366-cı motoatıcı alayın şəxsi heyəti Azərbaycanın yaşayış məntəqələrinin atəşə tutulmasında iştirak etmiş üzvləri Xocalı şəhərində törədilmiş vandalizmin əsas cinayətkarlarıdır.

Xocalı soyqırımında iştirak etmiş ermənilərin və onların köməkçilərinin hərəkətləri insan haqlarının kobud pozulması, beynəlxalq hüquqi aktlara – Cenevrə konvensiyası, Ümumdünya İnsan Haqları Bəyannaməsi, Vətəndaş və siyasi hüquqlar barədə Beynəlxaq Saziş, Fövqəladə vəziyyətlərdə və hərbi münaqişələr zamanı qadınların və uşaqların müdafiəsi Bəyannaməsinə həyasızcasına məhəl qoyulmamasıdır.

Bu faciədə həmçinin, Azərbaycanın o vaxtkı siyasi və hərbi rəhbərliyi də günahkardır. Ayaz Mütəllibov Azərbaycanın Prezidenti və Ali Baş Komandanı olaraq ölkənin ərazi bütövlüyünün, təhlükəsizliyininn və onun vətəndaşlarının mühafizəsinin təminatçısı kimi Qarabağda,o cümlədən Xocalıda baş verən hadisələrin qarşısının alınması üçün zəruri olan tədbirləri görməmişdir. Ölkənin ali vəzifəli şəxsi kimi Konstitusiya qaydasının, ərazi bütövlüyünün, insanların hüquq və azadlıqlarının müdafiəsini təmin edə bilmədi. Onlar hətta qırğın baş verəndən sonra, xalqın qəzəbindən qorxaraq acı həqiqəti bilməkdən çəkindilər və erməni silahlı cinayətkarlarının törətdikləri azğınlıqların həqiqi miqyası barədə məlumatlar gizlədildi.

Tarix unutmayacaqdır

Azərbaycan Milli Məclisi (Parlamenti) hər il fevralın 26-nı “Xocalı soyqırımı günü” elan etmişdir. Hər il fevralın 26-da saat 17.00-da Azərbaycan xalqı Xocalı soyqırımının qurbanlarının xatirəsini yad edir.

Doğma yurdlarından didərgin düşmüş və Azərbaycanın 48 rayonuna səpələnmiş Xocalı sakinləri Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin ədalətli həlli, Ermənistanın Azərbaycana qarşı təcavüzünün dəf edilməsi, ölkənin ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsi ümidi ilə yaşayırlar. Onlar dünya xalqlarına, dövlətlərinə, beynəlxalq təşkilatlara haqq-ədaləti və həqiqəti müdafiə etmək, Xocalıda törədilmiş terrorizm, etnik təmizləmə faktlarını pisləmək barədə müraciətlər edirlər.

Xocalı soyqırımının günahkarları, təşkilatçıları və icraçıları layiqli cəzalarına çatmalıdırlar. Cinayət cəzasız qala bilməz. Təəssüf ki, XX əsrdə soyqırım və etnik təmizləmə hadisələri baş vermiş tarixi səhifələr olmuşdur. Xocalı faciəsi onların sırasında ən dəhşətlilərinə aiddir. Hal-hazırda bu hadisələrdə hər hansı şəkildə iştirakı olmuş şəxslər hələlik öz vicdanları qarşısında cavabdehdirlər, ancaq vaxt gələcək və onlar tarixin məhkəməsi qarşısında cavab verməli olacaqlar.

Tarix heç nəyi unutmur.

31 Mart azərbaycanlıların soyqırımı günüdür

1998-ci ildən 31 mart Azərbaycan Respublikasında dövlət səviyyəsində Azərbaycanlıların soyqırımı günü kimi qeyd edilir. Bu son yüzillikdə Azərbaycan xalqı və dövlətçiliyinin tarixində baş vermiş faciəli hadisələrə milli yaddaşın təzahürüdür. Azərbaycanlıların kütləvi surətdə qırğını, represiyalara məruz qalması, doğma yurdlarından sürgün edilməsi və didərgin salınması XX əsr tarixinin ən faciəli və dəhşətli səhifələrindəndir. Azərbaycan xalqının bu faciəli tarixində “Böyük Ermənistan” xülyası ilə sərsəm olan, bu məqsədə çatmaq üçün hər cür vasitələrə əl atan erməni şovinistlərinin izləri aydın görünür.

Tarixi arayış

Azərbaycan bəşəriyyətin ilkin mənbələrindən biri, zəngin və qədim tarixə malik olan ölkədir. Azərbaycan ərazisində Azıx mağarasında ilk insan məskənlərindən birinin və qədim daş dövrünə aid digər məskənlərin tapılması bunu əyani sübut edir.

Azərbaycan ərazisində dövlətçiliyin inkişafı uzun tarixə malikdir. Manna (e.ə. IX əsr), Midiya (e.ə. VI əsr), Atropatena və Albaniya (III-V əsrlər) dövlətlərinin yaranması və inkişafı, xristianlığın yayılması və V əsrdə alban əlifbasının yaranması, Ərəb Xilafətinin tərkibinə daxil edilməsi və islam dininin yayılması (VIII əsr), Qaraqoyunlular, Ağqoyunlular, Səfəvilər dövlətlərinin bir-birini əvəz etməsi bu tarixin qədim səhifələridir. Azərbaycanı əsarətə almaq üçün “parçala və hökm et” prinsipini əsas tutan ölkələrin rəqabəti nəticəsində XVIII əsrdə Azərbaycan ərazisində Bakı, Qarabağ, Quba, Şamaxı, Şəki, İrəvan, Naxçıvan xanlıqları yarandı. XVIII-XIX əsrlərdə İran, Türlkiyə və Rusiya arasında münasibətlərin kəskinləşməsi və Azərbaycan uğrunda aparılan çəkişmələr Azərbaycan xalqının taleyində faciəli iz qoymuşdur.

1721-ci ildə Rusiya imperatoru I Pyotr isveçlərlə Nişdat sülh müqaviləsi bağladıqdan sonra diqqətini Qafqaza, Xəzərətrafı ərazilərə yönəltdi. Nəticədə 1723-cü ildə Bakı zəbt edildi. Əsasən müsəlman olan əhalinin etiraz və müqavimətini görən I Pyotr öz məqsədlərinə nail olmaq üçün “nəyin bahasına olursa-olsun Gilanda, Mazandaranda, Bakıda və Dərbənddə ermənilərin və xristianların yerləşdirilməsini” vacib sayırdı. I Pyotrun əsasını qoyduğu bu siyasət sonralar digər Rusiya imperatorları tərəfindən də davam etdirilmişdir. 1768-ci ildə II Yekaterina ermənilərə himayədarlığı barədə fərman vermişdir. 1802-ci ildə I Aleksandr Qafqaz canişini N.D.Sisianova məktubunda yazırdı: “Hər vəclə ermənilər … Azərbaycanın bu və ya digər xanlıqlarında istifadə edilməlidir.” Ermənilər Qafqazda Rusiya imperiyasının planlarının reallaşdırılması vasitəsi olaraq bu vəziyyətdən öz məqsədləri üçün faydalanmağa çalışır və XIV-XIX əsrlər boyu malik olmadıqları dövləti qurmağa səy göstərirdilər.

Kütləvi represiyaların qanlı tarixi

Rusiya və İran arasında aparılmış birinci və ikinci müharibələrin (1804-1813, 1826-1828-ci illər) sonunda bağlanmış Gülüstan və Türkmənçay müqavilələri (12 oktyabr 1813, 10 fevral 1828) Azərbaycan xalqının tarixində faciələrə və Azərbaycanın parçalanmasına səbəb oldu. Nəticədə Azərbaycanın şimal hissəsi Rusiyanın, cənub hissəsi isə İranın tərkibinə qatıldı.

Türkmənçay müqaviləsindən dərhal sonra Rusiya imperatoru I Nikolay 21 mart 1828-ci il tarixli fərmanı ilə İrəvan və Naxçıvan xanlıqları ərazisində “Erməni vilayətinin” yaradılmasını elan etdi. Vilayətin tərkibinə həmin dövrdə 7331 azərbaycanlı və 2369 erməni ailəsi yaşayan İrəvan şəhəri də daxil edildi.

Bundan sonra Türkmənçay müqaviləsinin XV bəndinə müvafiq olaraq İrandan İrəvana, Qarabağa və Naxçıvana ermənilərin köçürülməsi həyata keçirildi. Məqsəd azərbaycanlıların məskunlaşdığı ərazilərdən çıxarılması idi. Tarixi mənbələrə istinadən 1829-1830-cu illərdə Qavqaza İrandan 40000, Türkiyədən 84600 erməni köçürülmüş və onlar əsasən Naxçıvan, Qarabağ və İrəvanda yerləşdirilmişdir. Bununla yanaşı uzun sürən müharibə illərində azərbaycanlıların yaşadıqları yüzlərlə yaşayış məntəqəsi viran qoyulmuş, minlərlə insan öldürülmüşdür, insanlar döğma yurdlarını tərk etməli olmuşlar.

XIX əsrin ikinci yarısında ermənilər Türkiyə, Gürcüstan və Azərbaycanın ərazilərinin zəbt edilməsi yolu ilə özlərinin şovinist “Böyük Ermənistan” xülyasının reallaşdırılması məqsədilə təşkilatlanmağa başladılar. Həmin dövrdə Qnçaq (1887, Cenevrə) və Daşnaksütun (1890, Tiflis) partiyaları və “Erməni vətənpərvərləri ittifaqı” təşkilatı (1895, Nyu-York) yaradıldı.

Bütün bu səylərə baxmayaraq XIX əsrin ikinci yarısında Qafqazda məskunlaşmış azərbaycanlıların sayına görə İrəvan quberniyası Bakı və Yelizavetpol (Gəncə) quberniyalarından sonra üçüncü yeri tuturdu. Rusiya imperiyasında keçirilmiş birinci siyahıyaalmanın nəticələrinə görə 1897-ci ildə İrəvan quberniyasında 313178 azərbaycanlı yaşayırdı. XX əsrin sonrakı hadisələri göstərdi ki, belə bir vəziyyət Azərbaycan xalqının gələcək faciələrinə səbəb oldu.

1905-1907-ci illər

1905-1907-ci illərdə Rusiyadakı inqilabi proseslərdən və mərkəzin əyalətlərə nəzarətinin zəifləməsindən istifadə edən ermənilər Bakı, Zəngəzur, İrəvan, Naxçıvan, Ordubad, Eçmiədzin, Cavanşir və Qazaxda azərbaycanlılara qarşı kütləvi qırğınlar, talanlar törətdilər, onları yurdlarından didərgin saldılar. 1905-1906-cı illərdə ermənilər Gəncə və Qazax quberniyalarında 200 kənd, Şuşa, Cəbrayıl və Zərgəzur quberniyalarında isə 75 kənd viran qoymuşlar.

Təəssüflər olsun ki, tarixi mənbələrdə həmin hadisələrə dair az sənəd qalmışdır, ancaq bu hadisələr sənədli şəkildə, həmin dövrün mətbuat materiallarına, ziyan çəkmiş şəxslərin və şahidlərin hekayətləri əsasında yazılmış M.S.Ordubadinin “Qanlı illər”, M.M.Nəvvabın “1905-1906-cı illərdə erməni-müsəlman davası” kitablarında öz əksini tapmışdır.

1918-1920-ci illər

1905-1907-ci illərin hadisələrindən sonra da azərbaycanlılara qarşı ermənilərin məkrli planları dayandırılmamış və gizli şəkildə davam etdirilmişdir. 1916-ci ilin statistik məlumatlarına əsasən İrəvan quberniyasının 5 uyezdində 1831-ci ilə müqayisədə əhalinin sayı 40 dəfə artmış, yəni 14300-dən 570000-ə çatmışdır. Ancaq həmin dövrdə azərbaycanlıların sayı cəmi 4.6 dəfə artmış və 246600 nəfər təşkil etmişdir. 1886-1897-ci illərdə əhalinin mütləq artımı 40000 nəfər olduğu halda, 1905-1916-cı illərdə 17000 nəfər olmuşdur, halbuki, 1905-ci ildə əhalinin sayı 1886-cı illə müqayisədə 61000 nəfər çox olmuşdur. Bu rəqəmlər çar Rusiyası dövründə erməni millətçiləri tərəfindən aparılan şovinizm siyasətindən, azərbaycanlıların yurdlarından qovulması planlarının icrasından və ermənilərin “türk” adlandırdıqları “azərbaycanlılarsız Ermənistan” yaradılması səylərindən xəbər verir.

Ermənilər birinci Dünya müharibəsindən, fevral və oktyabr inqilablarından sonra Rusiyadakı siyasi vəziyyətdən öz mənafeləri üçün istifadə edərək bolşevizm bayrağından bəhrələnməyə çalışdılar. Bakı Kommunası əksinqilabçılara qarşı mübarizə şüarı altında 1918-ci ilin martında Bakı quberniyasında azərbaycanlıların tamamilə məhv edilməsi kimi cinayətkar planın icrasına başladı. Həmin günlərdə ermənilərin törətdikləri cinayətlər Azərbaycan xalqının yaddaşına həkk olundu. Milli mənsubiyyətinə görə minlərlə azərbaycanlı qətlə yetirildi, evlər yandırıldı, insanlara diri-diri od vuruldu. Milli arxitektura abidələri, məktəblər, xəstəxanalar, məscidlər və digər tikililər dağıdıldı, Bakının çox hissəsi xarabalığa çevrildi. Azərbaycanlıların soyqırımı Bakıda, Şamaxıda, Qubada, Qarabağda, Zəngəzurda, Naxçıvanda, Lənkəranda və digər yerlərdə xüsusi qəddarlıqla həyata keçirilmişdir. Bu ərazilərdə dinc əhali kütləvi şəkildə məhv edilmiş, kəndlər yandırılmış, tikililər və milli abidələr dağıdılmışdır. 1918-ci ilin mart-aprel aylarında Bakıda, Şamaxıda, Qubada, Muğanda və Lənkəranda ermənilər 50000 azərbaycanlını qətlə yetirmiş, evlər qarət edilmiş, on minlərlə şəxs evlərindən qovulmuşdur. Təkcə Bakıda 30000 nəfər xüsusi qəddarlıqla qətlə yetirilmişdir. Şamaxıda 58 kənd dağıdılmış, 7000 nəfər öldürülmüşdür. Onlardan 1653-ü qadın, 965-i uşaq olmuşdur. Qubada 122, Qaradağda 150, Zəngəzurda 115 kənd yerlə-yeksan edilmişdir, cinsindən və yaşından asılı olmayaraq əhaliyə divan tutulmuşdur. İrəvan quberniyasında 211, Karsda isə 92 azərbaycanlı kəndi dağıdırlmışdır. İrəvan azərbaycanlılarının çoxsaylı müraciətlərindən birində göstərilmişdir ki, qısa bir zamanda bu azərbaycanlı şəhərində və onun ətrafında 88 kənd dağıdılmış, 1920 ev yandırılmış, 131970 nəfər öldürülmüşdür (“Aşxadavor” (Əməkçi) qəzeti, 2 noyabr 1919-cu il).

1918-ci ilin mayın 28-də Azərbaycan Demokratik Respublikasının yaradılması da qurbansız ötüşməmiş və ərazi itkisi ilə bağlı olmuşdur. Bu barədə Nazirlər Şurasının sədri F.X.Xoyskinin xarici işlər naziri M.Q.Hacınskiyə məktubunda qeyd edilir: “Ermənilərlə mübahisələrə son qoyduq, onlar ultimatumu qəbul edəcək və müharibəni dayandıracaqlar. Biz İrəvanı onlara verməli olduq”.

Zaqafqaziyada 3 müstəqil dövlət yarandıqdan sonra müttəfiqlərin səyləri nəticəsində Erməistanın ərazisi 17500 ingilis kv.mili, əhalisi isə 1510000 nəfər (795000 – erməni, 575000 – azərbaycanlı, 140000 – digər millətlər) təşkil edirdi. Bununla kifayətlənməyən daşnaklar, beynəlxalq təşkilatlarda mübahisəli ərazilər barədə aparılan danışıqlara məhəl qoymadan, Azərbaycan və Gürcüstan əraziləri hesabına öz milliyətçi ideyalarını həyata keçirmək məqsədilə Gürcüstanın tərkibində olan Axalkalaki və Borçalıya, Azərbaycan ərazisində isə Qarabağ, Naxçıvan və Yelizavetpol quberniyasının cənub hissəsinə iddialarını irəli sürdülər.

Bu əraziləri silah gücünə ələ keçirmək Gürcüstanla (dekabr 1918) və Azərbaycanla müharibəyə səbəb oldu. Nəticədə mübahisəli ərazilərin əhalisi 10-30% azaldı, bəzi yaşayış məntəqələri isə tamamilə məhv edildi. İndiki Ermənistan ərazisində 1918-1920-ci illərdə yaşamış 575000 azərbaycanlının 565000 öldürülmüş və qovulmuşdur. Bu rəqəmlər erməni mənbələrində də təsdiq edilir: “Daşnaklardan sonra sovet Ermənistanı ərazisində türk (azərbaycanlı) əhalinin sayı 10000 nəfərdən bir qədər artıq idi. 1922-ci ildə 60000 azərbaycanlı geri qayıtdıqdan sonra onların sayı 72596 olmuşdur” (Z.Korkodyan. “Sovet Ermənistanının əhalisi. 1831-1931-ci illər).

1920-ci ildə Zaqafqaziya respublikaları Tiflis konfransı zamanı sovetləşmə təhlükəsinə qarşı birgə müdafiə tədbirlərini müzakirə edərkən ermənilər bəyan etmişlər ki, onlar heç vaxt İrəvan quberniyasının ərazisi ilə kifayətlənməyəcəklər və bu səbəbdən əməkdaşlıqdan imtina edirlər. Bu bəyanatdan sonra ermənilərin 1920-ci ilin yazında Qarabağda, Zəngəzurda və Qazaxda törətdikləri hərəkətləri, martın 22-də azərbaycanlıların Novruz bayramını qeyd etdikləri vaxtda Şuşaya, sonra Əsgəran və Xankəndinə hücumunu, Zəngəzurdakı fəallıqlarını Yerevan və Moskvanın Azərbaycana qarşı birgə qəsdinin – Azərbaycanda milli hakimiyyətin devrilməsi və sovet hakimiyyəti qurulması planının tərkib hissəsi saymaq olar.

Ermənilərin bolşeviklərə köməkliyi tezliklə mərkəzi hakimiyyət tərəfindən qiymətləndirildi. Moskvanın təzyiqinə tab gətirə bilməyən N.Nərimanov 1920-ci il dekabrın 1-də Deklarasiya ilə çıxış etdi. Ona əsasən ümumi sahəsi 9800 kv.km olan “Zəngəzur və Naxçıvan uyezdləri Sovet Ermənistanının hissəsi elan olunur”.

Bu faktlardan aydın görünür ki, ermənilər şovinist məqsədlərinə nail olmaq üçün hər bir üsul və vasitələrdən istifadə etmiş, hətta beynəlxalq hüquq normalarının pozulmasından belə çəkinməmişlər.

1948-1953-cü illərdə deportasiya

Sovet hakimiyyəti illərində ermənilər artıq ənənə halını almış qayda və üsullarla azərbaycanlıların Ermənistan SSR-nin ərazisindən sıxışdırmağı, qonşular hesabına ərazilərini gerişlərdirməyi davam etdirmişlər. Bu fəaliyyətdə Ermənistanda və xaricdə yaşayan ermənilər həmrəylik göstərirdilər və bu da “Böyük Ermənistan” xülyasının həyata keçirilıməsi üçün ümumi strategiyanın olduğundan xəbər verirdi.

Tehran konfransı keçirilən zaman (1943) erməni diasporu SSRİ-nin xarici işlər naziri V.Molotova müraciət edərək İranda yaşayan ermənilərin SSRİ-yə köçürülməsini xahiş etmişlər. Bu təklifə İosif Stalinin razılığı 1948-1953-cü illərdə azərbaycanlıların Ermənistandan deportasiyasının əsasını qoymuş oldu.

1945-ci ildə Ermənistan rəhbərliyi Qarabağın birləşdirilməsi məsələsini qaldırdı və bunu Ermənistanla iqtisadi əlaqələrin mövcudluğu ilə əsaslandırmağa çalışdı. Bu təklif rədd edildi və belə olan halda digər bir taktika işə salındı.

1941-1945-ci illər müharibəsi başa çatdıqdan dərhal sonra Ermənistana xaricdən ermənilərin köçürülməsinə başlanıldı. 1946-cı ildə Suriya, Yunanıstan, Livan, İran, Bolqarıstan və Rumıniyadan 509000 nəfər, 1947-ci ildə isə Fələstin, Suriya, Fransa, ABŞ, Yunanıstan, Misir, İraq və Livandan 35400 nəfər erməni Ermənistana köçürüldü.

1947-ci ildə Ermənistan SSR Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinın katibi Q.Arutyunov Moskvaya müraciət edərək, köçürülən ermənilərin yerləşdirilməsindəki çətinliklərdən şikayət etmiş və güya məhsuldarlığın artırılması məqsədilə Ermənistanda yaşayan azərbaycanlıların Azərbaycanın pambıqçılıqla məşğul olan rayonlarına köçürülməsi təklifini vermişdir.

Bu fikir İ.Stalinin imzaladığı SSRİ Nazirlər Sovetinin iki qərarında öz əksini tapdı. “Ermənistan SSR-dən kolxozçuların və digər azərbaycanlıların Azərbaycan SSR-in Kür-Araz ovalığına köçürülməsi barədə” birinci qərar 1947-ci il dekabrın 23-də imzalanmışdır. Bu sənəddə köçürülmənin səbəbi, mexanizmləri və real şəraiti göstərilmədən 1948-1950-ci illər ərzində Azərbaycanın düzənlik rayonlarına 100000 azərbaycanlının köçürülməsinə qərar verilmişdir. Qərara əsasən 1948-ci ildə Azərbaycana 10000 nəfər, 1949-cu ildə 40000 nəfər, 1950-ci ildə isə 50000 nəfər köçürülməli idi. Birinci qərara əlavə kimi meydana çıxmış “Ermənistan SSR-dən kolxozçuların və digər azərbaycanlıların Azərbaycan SSR-in Kür-Araz ovalığına köçürülməsi tədbirləri barədə” ikinci qərar 1948-ci il martın 10-da imzalanmışdır və onda texniki-təşkilati məsələlər öz əksini tapmışdır.

Məlumatlara əsasən 1948-ci ildə Azərbaycana 2357 ailə (11046 nəfər), 1949-cu ildə 2368 ailə (10595 nəfər), 1950-ci ildə 14361 nəfər Azərbaycana köçürülmüşdür. 1948-1950-ci illərdə köçürülmüş 8110 ailədən yalnız 4878-i mənzillə təmin olunmuşdur. Ümumiyyətlə, 1948-1952-ci illərdə cəmi 100000 nəfər köçürülmüşdür. Əsasən dağ rayonlarından köçürülmüş və mənzillə təmin edilməmiş əhali Aran zonasının isti hava şəraitinə dözə bilmirdi və çoxsaylı tələfatlar baş verirdi. Hətta belə bir vəziyyətdə onların dağlıq ərazilərə, o cümlədən Qarabağa köçürülməsi barədə azərbaycanlıların və Azərbaycan rəhbərliyininin müraciətləri Mərkəz tərəfindən rədd edilmişdir.

Bununla yanaşı, 1948-ci ildə Suriya, Livan, Fransa, ABŞ, Misir, Bolqarıstan və Rumıniyadan Ermənistana cəmi 10000 erməni köçürülmüşdür. Bu fakt onu göstərir ki, azərbaycanlıların köçürülməsinə nail olmuş ermənilər heç də xaricdən ermənilərin gəlməsinə maraqlı olmamışlar. Ermənistan KP MK-nın 1975-ci il yanvar plenumunda qeyd olunmuşdur ki, 476 kənd istifadəsiz qalmışdır (“Kommunist” qəzeti (Yerevan), 20 yanvar 1975-ci il). Erməni millətçiləri 1990-cı ildə etiraf etmişlər ki, “Azərbaycanlıların köçürülməsi nəticəsində boşaldılmış torpaqlar və mənzil fondu xaricdən gəlmiş ermənilərin yerləşdirilməsi üçün istifadə edilməmişdir” (“Ermənistanın səsi” qəzeti, 11 noyabr 1990-cı il).

Yuxarıda qeyd olunanlardan yalnız bir nəticəyə gəlmək olar ki, azərbaycanlıların Ermənistandan köçürülməsi nə xaricdən gələn ermənilərin yerləşdirilməsi, nə də Azərbaycanda pambıqçılığın artırılması məqsədi güdürmüş, əsas məqsəd daşnakların çoxdankı arzusu olan təkmillətli dövlətin yaradılması siyasətinin reallaşdırılması olmuşdur.

Stalinin ölümü köçürülmə prosesini dayandırdı və məskunlaşmamış azərbaycanlılar ağır yaşayış şəraitinə dözməyərək, ermənilərin onlara qarşı göstərdiyi ayrıseçkilik və təzyiqlərə baxmayaraq döğma yurdlarına qayıtdılar. Bu azərbaycanlılara qarşı erməni şovinizminin yeni dalğasının – azərbaycanlılara qarşı mənəvi terrorun təzahürünə səbəb oldu. Tədris müəsisələrinin bağlanması, Azərbaycan dilində tədrisin ləğv edilməsi, azərbaycanlı rəhbər işçilərin ermənilərlə əvəz edilməsi, azərbaycanlı kəndlərin məişət və təssərüfat tələbatlarının nəzərə alınmaması, azərbaycanlılara qarşı kampaniyaların başlanması, xüsusən də 1965-ci ildə “ermənilərin genosidinin” 50-ci ildönümünün təmtəraqla keçirilməsi daşnak siyasətinin açıq-aşkar reallaşdırılması tədbirləri olmuşdur.

XX əsrin 90-cı illəri

SSRİ-dəki yenidənqurma və aşkarlıq prosesləri əks-azərbaycanlı əhval-ruhiyyə və ərazi iddialarının yeni dalğasına səbəb oldu. 1945-ci ildə istifadə edilmiş taktika yenə də işə salındı və guya Qarabağın Ermənistanla iqtisadi əlaqələrinin olması pərdəsi altında erməni millətçiləri azərbaycanlıların Ermənistandan qovulmasına və Qarabağın Azərbaycan ərazisindən ilhaqına başladılar.

1988-ci ildən kütləvi xarakter alan hədələr, fiziki və mənəvi təzyiqlər, qətllər, kəndlərin dağıdılması, 70 nəfər insanın, o cümlədən 21 qadın və 6 uşağın öldürülməsi ilə nəticələnmiş Quqark faciəsi, Vardenisdə 40 nəfərin öldürülməsi və digər 11 rayonda – Yerevanda, Masisdə, Kalinində, Kacaranda, Qafan, Kirovakan, Gorus, Sisian, Amasiya, Alaverdidə törədilmiş qanlı hadisələr və bu hadisələrə hakimiyyət orqanları tərəfindən rəvac verilməsi 250000 azərbaycanlını doğma yurdlarını tərk etməyə vadar etdi.

1905-1920-ci illərin hadisələri yenə də təkrar olundu: qadınlar və uşaqlar, qocalar qarlı dağ aşırımlarından keçərək, itkilər verərək Azərbaycana pənah gətirdilər.

Yenə də 1948-1953-cü illərin hadisələri təkrar olundu: Sovetlər İttifaqının mərkəzi hakimiyyətinin göstərişi ilə qaçqınların Qarabağda yerləşdirilməsinə icazə verilmədi, onlar çadır düşərgələrində məskunlaşmaq zərurətində qaldılar.

Zakfederasiyanın qərarı ilə 18 fevral 1929-cu ildə Ermənistana verilmiş Nüvədi kəndindən azərbaycanlı əhalinin 1991-ci ilin avqustun 8-də qovulmasından sonra Ermənistan təkmillətli respublikaya çevrildi və “azərbaycanlılarsız Ermənistan” daşnak ideyası həyata keçirilmiş oldu.

1988-ci ildən sonra Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü Azərbaycanın ərazisinin 20 faizinin işğalına, zəbt olunmuş rayonların xarabalıqlara çevrilməsinə, bir milyonadək əhalinin doğma yurdlarından qaçqın və didərgin düşməsinə səbəb oldu. 10000-dən artıq azərbaycanlı həlak oldu, on minlərlə insan yaralandı.

1992-ci ilin fevralında törədilmiş Xocalı soyqırımı erməni millətçilərinin azğınlaşmış və qəddar siyasətinin təzahürü kimi uzun illər yaddaşlarda qalacaqdır. 1990-cu ilin qanlı yanvarında, Bakıda dinc əhaliyə qarşı Sovet Ordusunun hissələri tərəfindən törədilmiş amansız qırğınlarda, şahid ifadələrinə əsasən, ehtiyatdan çağırılmış ermənilərin də iştirakı olmuşdur.

Bütün bunlar XIX-XX əsrlərdə erməni daşnaklarının həyata keçirdikləri şovinist siyasətinin nəticələridir. Qeyd etmək lazımdır ki, separatçılıq hərəkətləri hələ də davam etməkdədir və bu gün artıq Naxçıvan Muxtar Respublikasının Azərbaycandan ilhaq edilməsi fikirləri səsləndirilir. Bununla yanaşı, ermənilər dünya dövlətləri tərəfindən “erməni genosidi” faktının qəbul edilməsinə çalışırlar, ancaq yaddan çıxarırlar ki, həqiqətən də soyqırımın nə olduğunu bilən xalq başqalarına qarşı belə hərəkətlərə yol verməz. Yaxud da onların xəstə təxəyyülü beynəlxalq normaları özünəməxsus yozaraq həm zavallı, həm də zülümkar sifətində çıxış etməyi münasib bilir.

Bütün bunlar XXI əsrdə, yüksək mədəni, iqtisadi inkişaf səviyyəsinə nail olmuş dünya ictimaiyyətinin gözü qarşısında baş verir. Nə qədər ki, hər bir vandalizm, separatçılıq, milliyyətçilik, terrorizm aktlarına hüquqi-siyasi qiymət verilməyəcəkdir, bəşəri cəmiyyət təhlükə qarşısındadır.

Hüquqi-siyasi qiymət

1918-ci ilin mart hadisələrinə ilk dəfə olaraq Azərbaycan Demokratik Respublikası tərəfindən qiymət verməyə cəhd göstərilmişdir. Nazirlər Şurası baş vermiş soyqırımın təhqiqi məqsədilə 1918-ci il iyulun 15-də Fövqəladə İstintaq Komissiyasının yaradılması barədə qərar qəbul etdi. Komissiya mart hadisələrini, ilk növbədə Şamaxıda və İrəvan quberniyasında törədilmiş vəhşilikləri və cinayətləri araşdırmışdır. Baş vermiş hadisələr barədə dünya ictimaiyyətinin ətraflı və düzgün məlumatlandırılması məqsədilə Xarici İşlər Nazirliyində xüsusi qurum yaradılmışdır. Azərbaycan Demokratik Respublikası 1919 və 1920-ci illərdə martın 31-ni milli hüzn günü kimi qeyd etmişdir. Bu əslində əsrdən artıq müddətdə azərbaycanlılara qarşı törədilən soyqırım hadisəsinə və torpaqların zəbt ediməsi hallarına siyasi qiymət vermək cəhdi idi. Ancaq Azərbaycan Demokratik Respublikasının süqutu bu işləri başa çatdırmağa imkan vermədi.

Sovetlər İttifaqının dağılması nəticəsində müstəqillik əldə etmiş Azərbaycan Respublikası soyqırımına siyasi qiymət verməyi və öz sələfinin başladığı işi başa çatdırmağı tarixin ona verdiyi fürsət kimi qiymətləndirdi.

Azərbaycan Republikasının Prezidenti Heydər Əliyevin 1998-ci il martın 26-da, 1918-ci ilin mart hadisələrinin 80-cı ildönümü ərəfəsində, imzaladığı fərmanda erməni millətçiləri tərəfindən törədilmiş hadisələrə siyasi qiymət verildi. Bu fərman XX əsrdə azərbaycanlılara qarşı törədilmiş soyqırımı barədə müasir və gələcək nəsillərdə möhkəm milli yaddaşın formalaşdırılması, dünyada bu hadisələrə düzgün siyasi və hüquqi qiymət verilməsi, belə halların qarşısının alınması və bir daha təkrarlanmaması üçün proqram mahiyyətli sənəd oldu.

1998-ci ildə Azərbaycanın Milli Məclisi Birləşmiş Millətlər Təşkilatına, Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatına, Avropa Şurasına, MDB ölkələrinə və digər beynəlxalq təşkilatlara, ölkələrin parlament və hökumətlərinə müraciət edərək azərbaycanlılara qarşı törədilmiş soyqırımı kimi hallarla dünyanın hər bir yerində amansız mübarizə aparmaq üçün səylərin birləşdirilməsinə çağırmışdır.

Azərbaycan xalqının hər il qeyd etdiyi “Azərbaycanlıların soyqırımı günü” həmin məqsədlərə və dünya ictimaiyyətinin diqqətinin bu gün də davam edən şovinizm, separatçılıq hallarına cəlb edilməsinə xidmət edir. Yaddan çıxarmaq olmaz ki, biz hamımız – dünyanın bütün xalqları bəşəriyyətin gələcək əmin-amanlığına məsuliyyət daşıyır.

Azərbaycanlıların soyqırımı haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərmanı

Azərbaycan Respublikası müstəqillik qazandıqdan sonra xalqımızın tarixi keçmişinin obyektiv mənzərəsini yaratmaq imkanı əldə edilmişdir. Uzun illər gizli saxlanılan, üzərinə qadağa qoyulmuş həqiqətlər açılır, təhrif edilmiş hadisələr özünün əsl qiymətini alır.

Azərbaycan xalqına qarşı dəfələrlə törədilmiş və uzun illərdən bəri öz siyasi-hüquqi qiymətini almamış soyqırımı da tarixin açılmamış səhifələrindən biridir.

1813-cü və 1828-ci illərdə imzalanan Gülüstan və Türkmənçay müqavilələri Azərbaycan xalqının parçalanmasının, tarixi torpaqlarımızın bölünməsinin əsasını qoydu. Azərbaycan xalqının bu milli faciəsinin davamı kimi onun torpaqlarının zəbti başlandı. Qısa bir müddətdə bu siyasət gerçəkləşdirilərək ermənilərin kütləvi surətdə Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi həyata keçirildi. Soyqırımı Azərbaycan torpaqlarının işğalının ayrılmaz bir hissəsinə çevrildi.

İrəvan, Naxçıvan və Qarabağ xanlıqlarının ərazilərində məskunlaşdırılan ermənilər orada yaşayan azərbaycanlılarla müqayisədə azlıq təşkil etmələrinə baxmayaraq öz havadarlarının himayəsi altında “Erməni vilayəti” adlandırılan inzibati bölgünün yaradılmasına nail oldular. Belə süni ərazi bölgüsü ilə, əslində, azərbaycanlıların öz torpaqlarından qovulması və məhv edilməsi siyasətinin bünövrəsi qoyuldu. “Böyük Ermənistan” ideyaları təbliğ olunmağa başlandı. Bu uydurma dövlətin Azərbaycan torpaqlarında yaradılmasına “bəraət qazandırmaq məqsədilə” erməni xalqının tarixinin saxtalaşdırılmasına yönəlmiş geniş miqyaslı proqramlar reallaşdırıldı. Azərbaycanın və ümumən Qafqazın tarixinin təhrif olunması həmin proqramların mühüm tərkib hissəsini təşkil edirdi.

“Böyük Ermənistan” yaratmaq xülyasından ruhlanan erməni qəsbkarları 1905-1907-ci illərdə azərbaycanlılara qarşı açıq şəkildə geniş miqyaslı qanlı aksiyalar həyata keçirdilər. Ermənilərin Bakıdan başlanan vəhşilikləri Azərbaycanı və indiki Ermənistan ərazisindəki Azərbaycan kəndlərini əhatə etdi. Yüzlərlə yaşayış məntəqəsi dağıdılıb yerlə yeksan edildi, minlərlə azərbaycanlı vəhşicəsinə qətlə yetirildi. Bu hadisələrin təşkilatçıları məsələnin mahiyyətinin açılmasına, ona düzgün hüquqi-siyasi qiymət verilməsinə maneçilik törədərək azərbaycanlıların mənfi obrazını yaratmış, özlərinin avantürist torpaq iddialarını pərdələmişlər.

Birinci dünya müharibəsi, Rusiyada baş vermiş 1917-ci il fevral və oktyabr çevrilişlərindən məharətlə istifadə edən ermənilər öz iddialarını bolşevik bayrağı altında reallaşdırmağa nail oldular. 1918-ci ilin mart ayından etibarən əks-inqilabçı ünsürlərlə mübarizə şüarı altında Bakı Kommunası tərəfindən ümumən Bakı quberniyasını azərbaycanlılardan təmizləmək məqsədi güdən mənfur plan həyata keçirilməyə başlandı. Həmin günlərdə ermənilərin törətdikləri cinayətlər Azərbaycan xalqının yaddaşına əbədi həkk olunmuşdur. Minlərlə dinc azərbaycanlı əhali yalnız milli mənsubiyyətinə görə məhv edilmişdir. Ermənilər evlərə od vurmuş, insanları diri-diri yandırmışlar. Milli memarlıq incilərini, məktəbləri, xəstəxanaları, məscid və digər abidələri dağıtmış, Bakının böyük bir hissəsini xarabalığa çevirmişlər.

Azərbaycanlıların soyqırımı Bakı, Şamaxı, Quba qəzalarında, Qarabağda, Zəngəzurda, Naxçıvanda, Lənkəranda və Azərbaycanın başqa bölgələrində xüsusi qəddarlıqlarla həyata keçirilmişdir. Bu ərazilərdə dinc əhali kütləvi surətdə qətlə yetirilmiş, kəndlər yandırılmış, milli mədəniyyət abidələri dağıdılıb məhv edilmişdir.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yarandıqdan sonra 1918-ci ilin mart hadisələrinə xüsusi diqqət yetirmişdir. Nazirlər Şurası 1918-ci il iyulun 15-də bu faciənin tədqiqi məqsədilə Fövqəladə İstintaq Komissiyasının yaradılması haqqında qərar qəbul etdi. Komissiya mart soyqırımını, ilkin mərhələdə Şamaxıdakı vəhşilikləri, İrəvan quberniyası ərazisində ermənilərin törətdikləri ağır cinayətləri araşdırdı. Dünya ictimaiyyətinə bu həqiqətləri çatdırmaq üçün Xarici İşlər Nazirliyi nəzdində xüsusi qurum yaradıldı. 1919 və 1920-ci ilin mart ayının 31-i iki dəfə Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti tərəfindən ümummilli matəm günü kimi qeyd edilmişdir. Əslində bu, azərbaycanlılara qarşı yürüdülən soyqırımı və bir əsrdən artıq davam edən torpaqlarımızın işğalı proseslərinə tarixdə ilk dəfə siyasi qiymət vermək cəhdi idi. Lakin Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutu bu işin başa çatmasına imkan vermədi.

Zaqafqaziyanın sovetləşməsindən öz çirkin məqsədləri üçün istifadə edən ermənilər 1920-ci ildə Zəngəzuru və Azərbaycanın bir sıra digər torpaqlarını Ermənistan SSR-in ərazisi elan etdilər. Sonrakı dövrdə bu ərazilərdəki azərbaycanlıların deportasiya edilməsi siyasətini daha da genişləndirmək məqsədilə yeni vasitələrə əl atdılar. Bunun üçün onlar SSRİ Nazirlər Sovetinin 23 dekabr 1947- ci il “Ermənistan SSR-dən kolxozçuların və başqa azərbaycanlı əhalinin Azərbaycan SSR-in Kür-Araz ovalığına köçürülməsi haqqında” xüsusi qərarına və 1948-1953-cü illərdə azərbaycanlıların öz tarixi torpaqlarından kütləvi surətdə deportasiyasına dövlət səviyyəsində nail oldular.

Erməni millətçiləri öz havadarlarının köməyi ilə 50-ci illərdən etibarən Azərbaycan xalqına qarşı kəskin mənəvi təcavüz kompaniyasına başladılar. Keçmiş sovet məkanında müntəzəm şəkildə yayılan kitab, jurnal və qəzetlərdə milli mədəniyyətimizin, klassik irsimizin, memarlıq abidələrimizin ən nəfis nümunələrinin erməni xalqına mənsub olduğunu sübut etməyə çalışırdılar. Eyni zamanda onlar tərəfindən bütün dünyada azərbaycanlıların mənfi obrazını formalaşdırınaq cəhdləri də güclənirdi. “Yazıq, məzlum erməni xalqı”nın surətini yaradaraq əsrin əvvəlində regionda baş verən hadisələr şüurlu surətdə təhrif olunur, azərbaycanlılara qarşı soyqırım törədənlər soyqırım qurbanları kimi qələmə verilirdi.

Əsrin əvvəlində əksər əhalisi azərbaycanlı olan İrəvan şəhərindən və Ermənistan SSR-in digər bölgələrindən soydaşlarımız təqiblərə məruz qalaraq kütləvi surətdə qovulur. Azərbaycanlıların hüquqları ermənilər tərəfindən kobudcasına pozulur, ana dilində təhsil almasına əngəllər törədilir, onlara qarşı repressiyalar həyata keçirilir. Azərbaycan kəndlərinin tarixi adları dəyişdirilir, toponimika tarixində misli görünməyən qədim toponimlərin müasir adlarla əvəzolunma prosesi baş verir.

Saxtalaşdırılmış erməni tarixi gənc ermənilərin şovinist ruhunda böyüməsinə zəmin yaratmaq üçün dövlət siyasəti səviyyəsinə qaldırılır. Böyük humanist ideallara xidmət edən Azərbaycan ədəbiyyatı və mədəniyyəti ruhunda tərbiyə olunmuş yeni nəslimiz ekstremist erməni ideologiyasının təqiblərinə məruz qalır.

Azərbaycan xalqının mənəviyyatına, milli qüruruna və mənliyinə yönəlmiş böhtanlar siyasi və hərbi təcavüz üçün ideoloji zəmin yaradırdı. Xalqımıza qarşı aparılan soyqırım siyasəti özünün siyasi-hüquqi qiymətini tapmadığı üçün tarixi faktlar sovet mətbuatında ermənilər tərəfindən təhrif olunur və ictimai fikir çaşdırıldırdı. Ermənilərin Sovet rejimindən bəhrələnərək həyata keçirdikləri və 80-cı illərin ortalarında daha da güclənən antiazərbaycan təbliğatına Azərbaycan Respublikasının rəhbərliyi vaxtında lazımi qiymət vermədi.

1988-ci ildən ortaya atılan qondarma Dağlıq Qarabağ konfliktinin ilkin mərhələsində yüz minlərlə azərbaycanlının öz tarixi torpaqlarından qovulmasına da respublikada düzgün siyasi qiymət verilmədi. Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin Ermənistan SSR-in tərkibinə daxil edilməsi haqqında ermənilərin qeyri-konstitusion qərarını və Moskvanın əslində bu vilayəti Xüsusi İdarəetmə Komitəsi vasitəsilə Azərbaycanın tabeliyindən çıxarmasını xalqımız ciddi narazılıqla qarşıladı və mühüm siyasi aksiyalara əl atmaq məcburiyyəti qarşısında qaldı. Respublikada keçirilən mitinqlər zamanı torpaqlarımızın işğalı siyasəti qətiyyətlə pislənsə də Azərbaycan rəhbərliyi öz passiv mövqeyindən əl çəkmədi. Məhz elə bunun nəticəsi olaraq 1990-cı ilin yanvar ayında getdikcə güclənən xalq hərəkatını boğmaq məqsədilə Bakıya qoşunlar yeridildi, yüzlərlə azərbaycanlı məhv və şikəst edildi, yaralandı, digər fiziki təzyiqlərə məruz qoyuldu.

1992-ci ilin fevralında ermənilər Xocalı şəhərinin əhalisinə misli görünməyən divan tutdu. Tariximizə Xocalı soyqırımı kimi həkk olunan bu qanlı faciə minlərlə azərbaycanlının məhv edilməsi, əsir alınması, şəhərin yerlə-yeksan edilməsi ilə qurtardı.

Millətçi-separatçı ermənilərin Dağlıq Qarabağda başladığı avantürist hərəkətin nəticəsi olaraq bu gün bir milyondan artıq soydaşımız erməni qəsbkarları tərəfindən öz doğma yurd-yuvalarından didərgin salınmış, çadırlarda yaşamağa məhkum edilmişdir. Ərazimizin 20 faizinin erməni silahlı qüvələri tərəfindən işğalı zamanı minlərlə vətəndaşımız şəhid olmuş, xəsarət almışdır.

Azərbaycanın XIX-XX əsrlərdə baş verən bütün faciələri torpaqlarının zəbti ilə müşayiət olunaraq, ermənilərin azərbaycanlılara qarşı düşünülmüş, planlı surətdə həyata keçirdiyi soyqırımı siyasətinin ayrı-ayrı mərhələlərini təşkil etmişdir. Bu hadisələrin yalnız birinə – 1918-ci il mart qırğınına siyasi qiymət vermək cəhdi göstərilmişdir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin varisi kimi Azərbaycan Respublikası bu gün onun axıra qədər həyata keçirə bilmədiyi qərarların məntiqi davamı olaraq soyqırım hadisələrinə siyasi qiymət vermək borcunu tarixin hökmü kimi qəbul edir.

Azərbaycan xalqına qarşı törədilmiş bütün soyqırım faciələrini qeyd etmək məqsədilə qərara alıram:

1. 31 mart Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü elan edilsin.

2. Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə tövsiyə olunsun ki, azərbaycanlıların soyqırımı ilə bağlı hadisələrə həsr olunmuş xüsusi sessiyanın keçirilməsi məsələsinə baxsın.

Heydər Əliyev,
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti.
Bakı şəhəri, 26 mart 1998-ci il.

N 690

Azərbaycalıların soyqırımı günü ilə əlaqədar Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin bəyanatı

Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi Azərbaycan Respublikası Prezidenti zati-aliləri cənab Heydər Əliyevin “Azərbaycanlıların soyqırımı haqqında” fərmanının tariximizin bu qaranlıq səhifələrinə işıq saçan ilk rəsmi sənəd kimi böyük əhəmiyyətini qeyd edir və 80 il bundan əvvəl azərbaycanlılara qarşı törədilmiş cinayətlərin ildönümü ərəfəsində 31 mart gününü “Azərbaycanlıların soyqırımı günü” elan etməsini milli yaddaşımızı dirçəldən, tarixi həqiqətlərin üzə çıxmasına və öz yerini tutmasına təkan verən mühüm siyasi-hüquqi və mənəvi aksiya sayır.

Bu mühüm sənəddə tariximizdə ilk dəfə olaraq Azərbaycanın XIX əsrdə zorakılıqla parçalandıqdan sonra azərbaycanlılara qarşı törədilmiş, bəşər tarixində görünməyən vəhşiliklərlə həyata keçirilmiş kütləvi qırğınların – soyqırımların rəsmən adı çəkilir, xüsusilə 1905-1907, 1918-1920, 1948-1953 və 1988-1993-cü illərdə erməni millətçi, şovinist dairələri və onları dəstəkləyən böyük dövlətlərin mürtəce qüvvələri tərəfindən bütün Zaqafqaziya miqyasında azərbaycanlı əhaliyə qarşı aparılmış etnik düşmənçilik siyasətinin kökləri açılır, “Böyük Ermənistan” xülyasını həyata keçirməyin əsas və real yolunu tarix boyu bu ərazilərin yerli sakini olmuş azərbaycanlıların məhv edilməsində, köçürülməsində, onların tarix və mədəniyyət abidələrinin dağıdılmasında, yer adlarının dəyişdirilməsində görmüş antiazərbaycan qüvvələrinin mənfur fəaliyyətinə siyasi qiymət verilir.

Azərbaycanın çar Rusiyası tərəfindən işğalını rəsmiləşdirən Gülüstan və Türkmənçay sülh müqavilələrindən sonra Azərbaycana on minlərlə erməninin köçürülməsi, həm də din birliyi əsasında onlara yerli əhali ilə müqayisədə böyük hüquq və imtiyazların verilməsi tezliklə rus-erməni aleansı tərəfındən azərbaycanlı əhalinin hər vasitə ilə sıxışdırılmasına gətirib çıxardı. “Daşnak” və “Qnçak” kimi erməni millətçi partiyalarının fəaliyyətə başlamasından və fanatik erməni kütlələrini şovinist ideyalar ətrafında birləşdirməsindən sonra isə bu proses daha da sürətləndi. Birinci rus inqilabının başladığı 1905-ci ildə silahlanmış mütəşəkkil erməni dəstələri etnik zəmində soyqırımı kimi dəhşətli bir cinayətin Qafqazda ilk müəllifləri olmuşlar. 1905-1907-ci illərdə onlar Bakıda, Tiflisdə, İrəvanda, Naxçıvanda, Gəncədə, Qarabağda, Zəngəzurda kütləvi şəkildə azərbaycanlılara divan tutmuş, şəhər və kəndləri yandırmış, uşaqları, qadınları, qocaları misilsiz qəddarlıq və vəhşiliklə öldürmüşlər. Həmin dövrdə təkcə Şuşa, Cavanşir, Cəbrayıl və Zəngəzur qəzalarında 75 Azərbaycan kəndi yerlə-yeksan edilmiş, İrəvan və Gəncə quberniyalarında isə 200-dən artıq yaşayış məntəqəsi viran edilmişdir. Erməni vəhşiliyindən sağ qurtara bilən on minlərlə azərbaycanlı öz doğma yurd-yuvasını tərk etmək məcburiyyəti qarşısında qalmış, bununla da Azərbaycanda tarixi artıq bir əsrə yaxınlaşmaqda olan həqarətli qaçqınlıq ənənəsinin əsası qoyulmuşdur.

· Tragedy of January 20

· Khojali genocide

· March, 31 – the day of genocide of Azerbaijanis

January 20, 1990 is a heroic page of the struggle of our nation for the freedom

20 January 1990 is a day, which went down in history of the struggle for the freedom and territorial integrity of Azerbaijan, as a heroism page. Leading of the battle divisions of the Soviet army aimed against wide mass who got out in the streets and squares of Baku to protest against aggressive actions of Armenia, which was raising territorial claims to our country, against protection rendered to this country by the government of the former USSR had brought to the unprecedented tragedy in Azerbaijan. On those terrible days valiant sons and daughters of our Motherland, the country’s freedom, honor and dignity of whom was above all, sacrificed their own lives and rose to the top of shahid.Tragedy of January 20, which brought to huge losses and destruction of innocent people, demonstrated martial spirit, inexorability and pride of our nation, which couldn’t stand the policy of the government of Gorbachev headed criminal empire treacherous towards Azerbaijan, intended to the freedom and independence. As a result of it, we gained our independence many years we had been dreaming of and our country had achieved sovereignty.

In spite of the fact that a few years has passed since those bloody days, our nation remembers that dreadful night and expresses its deep contempt to those who committed that tragedy. Our republic celebrates the day of tragedy of January 20 broadly every year, which had immortalized in the vital memory of our nation as a Day of the Nationwide Sorrow.

Khojaly genocide

Over the night from February 25 to 26, 1992 Armenian armed forces implemented the capture of the Khojaly city with support of hard equipment and the personnel of the infantry guards regiment #366 of former Soviet Union.

The massed firing with using artillery weapon, hard military equipment, which was began in the evening of February 25, preceded assault of the city.

As a result of this the fire began in the city and by five o’clock in the morning the whole city was in fire. The population (about 2500 people) remained in the city were forced to leave their houses in the hope to find the way to Aghdam – the district center and the nearest place mainly populated by Azerbaijanis.

But these plans have failed. Armenian armed forces with the military support of the infantry guards regiment destroyed Khojaly city and with particular brutality implemented carnage over the peaceful population. As a result:

613 people were killed, among them;

63 children,

106 women,

70 the elderly.

8 families were killed completely.

25 children lost both parents.

130 children lost one of the parents.

487 people were wounded, including;

76 children

1275 people were hostages

150 people were missing

The damage done to both state and private property estimated 5 billion rubles (according to the prices for 01.04.92)

These figures show the results of the most bloody tragedy of Nagorno-Karabakh conflict, which began on February, 1988 with illegal demands of ethnic Armenians of Nagorno-Karabakh Autonomous Oblast of Azerbaijan SSR to join Armenia SSR that was provoked with direct support of ruling circles of the Armenian SSR, consent and inactivity of central authorities of Soviet Union.

Khojaly – the main target

Khojaly assault by Armenian armed forces was predetermined by strategic location of the city. The city with population of 7000 people is situated 10 kilometers to South-East from Khankendi. Khojaly is situated on the way Aghdam-Shusha, Askeran-Khankendi and has an airport, the only in Nagorno-Karabakh.

Khojaly is the historical place and memorials of ancient history have still remained here. The memorials of Khojaly -Kedabek culture of XIV-VII centuries B.C. are near Khojaly village. The funeral memorials – the stone boxes, barrows and necropolis of the late Bronze Age and early Iron Age, as well as architectural memorials – round crypt (1356-1357) and mausoleum (XIV century) were found here. The various stone, bronze, bone adornment, the ceramics household goods were found during the archeological excavations. The name of the Assyrian king Adadnerari (807-788 cc. B.C.) was written on one of the beads found in Khojaly.

The population ranched and done with the wine-growing, beekeeping and grain farming. There were the textile factories, 2 secondary schools and 2 partial secondary schools in the city.

In connection with the events of last years 54 Turks-Meskhets families – refugees from Fergana (Uzbekistan), as well as Azerbaijanis expatriated from Armenia have taken refuge in this city. Because of that the construction of branches of big industrial enterprises of Azerbaijan, residential buildings and other sites were developed.

Later the Armenian side admitted that one of the first goals of Armenian armed forces was the liquidation of Khojaly base to open the corridor connected Askeran village and Stepanakert across the city and unblocking of the only airport, which was under control of the Azerbaijanis.

Pay attention to the phrase “the liquidation of Khojaly base”. These words, which are also heard today, disclose motives of mass extirpation of children and women, motives of bloody massacre implemented by Armenians.

Chronicle of tragedy

Khojaly was under blockade since October, 1991. On October, 30 the ground traffic was cut off and helicopter was the only way of transportation. The last civilian helicopter arrived in Khojaly on January, 28 and after civilian helicopter was brought down over Shusha city, as a result of which 40 people died, the helicopter traffic also stopped its functioning. Beginning from January 2 there was no electricity in the city. The city lived due to the courage of population and heroism of his defenders. Defense of the city was organized by local guard forces, militia and fighters of National Army armed mainly by submachine guns.

From the second part of February Khojaly was encircled by Armenian armed forces and subjected to daily artillery and hard military equipment firing, attack attempts of the Armenian side.

Preparation for Khojaly attack began in the evening of February, 25 when the military equipment of regiment No 366 began to take positions around the city. The assault of the city began with the 2 hours firing by tanks, armored cars and guns with the missile “Alazan”. Khojaly was blocked from three sides and the people tried to escape in Askeran direction. But very soon they understood that it was the ominous trap. Near Nakhchivanik village the Armenian armed forces opened the fire on the unarmed people. Just here, in Askeran-Nakhchivanik shallow gully many of the children and women, the elderly, frostbitten and weaken in the snow of forests and mountain passes became the victims of the brutality of Armenian armed forces.

These events took place when Foreign Minister of Islamic Republic of Iran Ali Akbar Vilayati visited the region with mediatory mission. On February, 25 he met with leadership of Azerbaijan in Baku and on February, 27 he planned to go to the Karabakh, and then to Armenia. In connection with that according to agreement of both parts three days cease fire was declared from February, 27 till March, 1, but it was also ignored by the Armenian side. It was also happened on February, 12 when the mission of Council of Security and Cooperation in Europe arrived in Karabakh with the aim to acquaint and analyse the situation in the conflict zone and possibilities of its settlement, and then it planned to go to Yerevan and Baku. Exactly on February, 12 Armenian extremists carried out capture of Malibeyli and Gushchular villages of Shusha district, as a result of which the villages were completely destroyed and burnt. Only in Malibeyli about 50 people were killed, wounded and taken as hostages.

Those days Azerbaijani forces couldn’t burst through to help the population of Khojaly, and there was also no ability to take away the dead bodies. At the same time special groups of Armenians in white camouflage cloaks using helicopters searched the people in the forests, groups of people who came out the forest were shot or taken as hostages and subjected to tortures.

On February 28 the group of local journalists could reach the place of massacre of Azerbaijanis by two helicopters. Awful sight shocked all – the field was covered by dead bodies. Despite the convoy of the second helicopter they could take only 4 dead bodies because of firing of the helicopters by Armenian militants. On March, 1 when the group of the foreign and local journalists could come to this place, the sight that they saw was more terrible. The dead bodies were mutilated. Many of them had the bullet wounds to head and this showed that the wounded people were finished. After medical checkup of dead bodies it was determined that they were scalped, their ears and other organs were cut off, the eyes were put out, their extremities were chopped off, they have numerous of gun wounds, many of them pressed by hard equipment.

Those days foreign newspapers wrote:

“Crual L’Eveneman” magazine (Paris), March 25, 1992: “The Armenians attacked Khojaly district. The whole world became the witness of the disfigured dead bodies. Azeris speak about thousand killed people”.

“Sunday Times” newspaper (London), March 1, 1992: “Armenian soldiers annihilated the hundred families”.

“Financial Times” newspaper (London), March 9, 1992: “…Armenains shot down the column of refugees, fled to Aghdam. The Azerbaijani side counted up about 1200 dead bodies…

… The cameraman from Lebanon confirmed that the rich dashnak community of his country send the weapon and people to Karabakh”.

“Times” newspaper (London), March 4, 1992: … “Many people were mutilated, and it was remained only the head of one little girl”

“Izvestiya” newspaper (Moscow), March 4, 1992: “…Camcoder showed the kids with the cut off ears. One old woman was cut off the half of her face. The men were scalped…”

“Financial Times”, March 14, 1992: “General Polyakov said 103 Armenian servicemen from regiment No 366 stayed in Nagorno-Karabakh”.

“Le Monde” newspaper (Paris), March 14, 1992: “… The foreign journalists in Aghdam saw the women and three scalped children with the pulled off nails among the killed people. This is not “Azerbaijani propaganda”, but reality”

“Izvestiya” newspaper, March 13, 1992:

“Major Leonid Kravets: “I saw about hundred dead bodies on the hill. One little boy was without head. Everywhere were the dead bodies of women, children, elders killed with the particular brutality”.

“Valer actuel” magazine (Paris), March 14, 1992: “…On this “autonomous region” Armenian armed forces together with the people who are natives of Near East have the most modern military equipment, including the helicopters. ASALA has military bases and ammunition depots in Syria and Lebanon. Armenians annihilated Azerbaijanis of Karabakh, implemented bloody massacre in more than 100 Moslem villages”.

Journalist of British TV company “Funt man news” R. Patrick who visited the place of tragedy: “Crime in Khojaly can not be justified in public opinion”.

From the report of “Memorial” Human Rights Watch Center

“Khojaly

…Since autumn of 1991 Khojaly has been practically blocked by Armenian armed formations and after withdrawal of internal troops from Nagorno-Karabakh, full blockade of Khojaly was imposed. Beginning from January, 1992 electrical energy transfer to Khojaly was stopped. Part of inhabitants left blocked city, however, despite insistent requests of head of executive power of Khojaly city Elman Mammadov, total evacuation of peaceful population was not organized.

On February, 25 Armenian armed formations began assault of Khojaly.

Participants of assault

…Units of Artsakh National Liberation Army participated in the assault using armored equipment – armored troop-carriers, combat infantry cars and tanks.

Course of assault

Artillery firing of Khojaly began about 11 p.m. on February 25. Barracks located in housing estate and outposts were destroyed first of all. Entering of infantry units into the city took place from 1 a.m. till 4 a.m. in the morning on February 26.

…The last resistance was broken by 7 a.m. in the morning.

…As a result of firing of the city unknown number of peaceful inhabitants was killed on the territory of Khojaly during the assault.

The “free corridor” for population leaving

…60 people fled from Khojaly during the city assault were questioned by “Memorial” observers in Aghdam and Baku. Only one man of all questioned people said that he knew about existence of “free corridor”.

…These refugees proceeded along the “free corridor” situated on the territory adjoined to Aghdam district of Azerbaijan were fired, that resulted in death of many people.

Fate of the inhabitants who stayed in the city

After the occupation of the city by Armenian armed formations about 300 peaceful inhabitants including 86 Turks-Meskhets were in the city.

… According to information received from both sides over 700 captive inhabitants of Khojaly took as hostages in the city and on the way to Aghdam were passed to Azerbaijani side by March 23, 1992. Among them were mainly women and children.

Fate of property of Khojaly inhabitants

Inhabitants of Khojaly who could fled had no possibility to take with them even the most necessary part of their property. The inhabitants who were taken as captives by members of Armenian armed formations also had no possibility to take the part of their property.

Observers from “Memorial” Human Rights Watch Center became witnesses of active unlimited marauding in the occupied city. The property left by Khojaly inhabitants got out from the city by inhabitants of Khankendi (Stepanakert) and neighbouring settlements. The names of new owners were written on the gates of the most of houses.

Estimation of findings

Mass violence against peaceful population of Khojaly city took place during implementation the of military operation on the occupation of the city.

…The majority of Khojaly inhabitants were not informed about existence of the “free corridor”.

…Mass murders of peaceful inhabitants in the zone of the “free corridor” and adjacent territory can not be justified by any circumstances.

…Servicemen of infantry guards regiment No 366 belonged to Commonwealth of Independent States troops have participated in Khojaly assault.

…”Memorial” Human Rights Watch Center establishes that actions of Armenian armed forces of Nagorno-Karabakh towards Khojaly peaceful inhabitants during the assault of Khojaly city roughly violate Geneva conventions as well as the following articles of Human Rights Declaration (adopted by UN General Assembly on December 10, 1948):

Article 2, declaring that “every person must have all rights and all freedoms, declared by this declaration without any distinction of…language, religion, national…origin, … or any other position”;

Article 3, admitting rights of every person to life, freedom and personal immunity;

Article 5, forbidding brutal, inhuman or humiliate treatment of person;

Article 9, forbidding arbitrary arrests, detention or expatriation;

Article 17, declaring right of every person to have property and forbidding to deprive arbitrary the person of his property.

Actions of armed formations roughly violated Declaration on protection of women and children in emergency and during armed conflicts (declared by UN General Assembly on December 14, 1974)”.

Regiment No 366

It is necessary to note the part in Khojaly tragedy of infantry guards regiment No 366 billeted in Khankendi.

This regiment repeatedly engaged in firing of Azerbaijani villages, Shusha and Khojaly cities. Evidence of deserters of this regiment points to these facts and allows us to imagine moral picture and mutual relations among the personnel of the regiment. Clear evidence of engaging of regiment No 366 in Khojaly events is rash withdrawal of this regiment from Khankendi that points to intention to conceal vestiges of this tragedy.

Moral degradation of the officers of regiment No 366 reached such a level that infantry guards regiment failed to implement itself withdrawal of troops allegedly because of interference of local residents. Forces of landing division located in Ganja city was involved in implementation of this operation. However, before commandos arrived, 103 people of personnel of the regiment, who were mainly Armenians clearly admitting their guilty in the outrage refused to obey the order and remained in Karabakh. According to criminal agreement of the high command of the regiment and because of inactivity of other higher commanders who were responsible for troops withdrawal, part of arms of regiment including armored equipment was transferred to Armenians, factually, to commit the further crimes, to continue separatist actions against Azerbaijan. This is clear fact of participation of the regiment No 366 in implementation of Khojaly tragedy!

They are charged…

Armenian armed formations and personnel of infantry guards regiment No 366 participated in firing of the Azerbaijani settlements are the main culprits of vandalism acts implemented in Khojaly city.

Actions of Armenians and their accomplices participated in Khojaly tragedy are rough violation of human rights, cynical neglect of international legal acts – Geneva convention, Universal declaration of human rights, International pact on civil and political rights, International pact on economic, social and cultural rights, Declaration on child rights, Declaration on protection of women and children in emergency and during armed conflicts and other facts of international law.

Political and military leadership of Azerbaijan also is guilty for this tragedy. Ayaz Mutallibov, president and commander-in-chief of Armed Forces of Azerbaijan being guarantor of territorial integrity, security of the country and its citizens, have not taken sufficient measures to prevent tragic events in Karabakh including Khojaly events. As top official of the republic he didn’t provide protection of constitutional order, territorial integrity of the republic, rights and freedoms of citizens. Even after the tragedy, leadership of the republic frightened of reaction of the people was afraid to inform bitter truth and concealed information about the scale of massacre implemented by Armenian armed formations.

The history will not forget

Milli Majlis (Parliament) of Azerbaijan declared February 26 as the “Day of Khojaly genocide”. Every year at 5 p.m. on February 26 people of Azerbaijan honors memory of Khojaly victims in a minute of silence.

Khojaly inhabitants became refugees and took temporary refuge in 48 districts in Azerbaijan are waiting fair solving of Nagorno-Karabakh conflict, end of aggression of Armenia against Azerbaijan, restoration of territorial integrity of the republic. They appeal to the people of the world, states and international organizations to protect the truth and justice, condemn facts of terrorism, ethnic cleaning implemented in Khojaly.

Culprits of Khojaly tragedy, its organizers and executors must get deserved punishment. There is no and can not be crime without punishment. XX century witnessed many bloody pages which are the history of genocide and ethnic cleaning. Khojaly is one of the most terrible tragedies among them. Everybody implicated in this terrible crime now has responsibility just before its conscience, but the day will come and they will answer for all before court of history.

History remembers everything.

March, 31 – the day of genocide of azerbaijanis

In 1998 the President of the Republic of Azerbaijan issued the Decree on declaring of March, 31 as the day of genocide of Azerbaijanis. This decree is demonstration of the national memory about the tragic events in the history of Azerbaijan and Azerbaijani people for the past century. The outrageous facts of mass killings, repression, expatriation of the Azerbaijanis from their native places are one of the tragic pages of the world history of XX century. Clear sign of Armenian nationalism that is delirious about creation of “Great Armenia” and use any ways for achievement of this goal is shown in this tragic history of the Azerbaijani nation.

Historic Information

Azerbaijan is one of the most ancient centers of civilization, the country with rich history. Discovery of one of the earliest sites of man in Azikh cave on the territory of Azerbaijan and the number of sites of Stone Age is the striking example of it.

The development of the statehood on the territory of Azerbaijan has great history that includes creation of Manney kingdom (IX century B.C.), formation of Midi State (VI century B.C.), development of Atropathena and Albania states (III – V A.D.), dissemination of Christianity and emergence of Albanian alphabet at the beginning of V century, conquest by Arabs and inclusion in Arabian Caliphate, spreading of Islam (beginning of VIII century), creation and development Gara Goyunlu, Ag Goyunlu, Sefevids states. In XVIII century influence of the number of states competed for Azerbaijan and pursued the policy “divide and rule” led to the creation of the number of independent and partially independent state formations – khanates. Baku, Karabakh, Guba, Shamakhi, Sheki, Irevan, Nakhchivan, Lenkoran khanates were created on the territory of Azerbaijan. At the end of XVIII and beginning of XIX centuries growing differences between Iran, Turkey and Russia and wars for Azerbaijan largely affected on the fate of the Azerbaijani people.

After signing of Nishtadt peace treaty with Swedes in 1721 Russian tsar Peter I turned his imperial aspirations to Caucasus and Caspian territories that led to the capture of Baku city in 1723. In connection with dissatisfaction and resistance from the local population that was mainly Moslem Peter I considered “location of Armenians and Christians in Gilan, Mazandaran, Baku and Derbend at any price” as necessary for implementation his intentions. And this policy laid by Peter I was continued by other Russian rulers. In 1768 Catherine II issued the Decree on her protection of Armenians. In 1802 tsar Alexander I wrote to N.D. Sisianov: “At any price the Armenians should be used… in either of khanates in Azerbaijan”. The Armenians being the tool for realization of this policy used advantageously imperial intentions of Russia to promote the ideas of creation of their state that they didn’t have in XIV-XIX centuries.

The bloody history of mass repression

Gulistan (12 October, 1813) and Turkmenchay (10 February, 1828) treaties concluded correspondingly at the ends of two wars between Russia and Iran (the first one was in 1804-1813 and the second one – in 1826-1828) played their tragic role in the history of the Azerbaijani people and led to the division of Azerbaijan: the northern part of Azerbaijan was conquered by Russia, the southern part was brought under the rule of Iran.

Shortly after concluding of Turkmenchay treaty by the Decree of March, 21 1828 Nicholas I, the Russian emperor, created “Armenian oblast (district)” on the territory of Irevan and Nakhchivan khanates that included also Irevan city where 7331 Azerbaijanis and 2369 Armenians lived.

After that, according to the clause XV in Turkmenchay treaty mass migration of Armenians from Iran into Irevan, Karabakh and Nakhchivan – the lands populated by Azerbaijanis was implemented that later caused the expatriation of them from their home lands. The similar acts are implemented after completion of the wars with Turkey (in 1828-1829, 1877-1878). According to historic sources 40.000 Armenians in Iran and 84.600 Armenians in Turkey were transmigrated into Caucasus in 1829-1830 and they were placed in Nakhchivan, Karabakh and Irevan. Meanwhile, during hostilities hundreds villages populated by Azerbaijanis were destroyed, thousands people were killed, and the remaining population were forced to leave the home places.

At the second part of XIX century Armenians began to create their organizational structures to realize their nationalistic idea about creation of “Great Armenia” by means of capture of some territories in Turkey, Georgia, Azerbaijan. It is important to note that parties “Gnchag” (1887, Geneva), “Dashnaktsyutyun” (1890, Tiflis), organization “Union of Armenian patriots” (1895, New-York) were created, mainly abroad.

Despite all these attempts, at the end of XIX century Irevan province took third place after Baku and Elizavetpol (Ganja) provinces in quantity of Azerbaijanis lived there. According to the census of population took place in Russian empire 313178 Azerbaijanis lived in Irevan province in 1897. The subsequent events of the beginning of XX century showed that such a situation was a cause of continuation of the tragedies in the history of the Azerbaijani people.

1905-1907. The Armenians made use of revolutionary processes in Russia in 1905-1907 implemented the planned acts of national massacre, mass expulsion of Azerbaijanis from Baku, Shusha, Zangezur, Irevan, Nakhchivan, Ordubad, Echmiadzin, Javanshir and Gazakh. In 1905-1906 200 Azerbaijani villages were destroyed in Irevan and Ganja provinces and 75 villages – in Shusha, Jabrail, Zangezur districts.

Unfortunately, historic sources has a few documents about events of that period, however they described in the books of M.S.Ordubadi “Bloody years” and M.M.Navvab “Armenian-Moslem war in 1905-1906” prepared on the basis of mass media materials of that period, witnesses of victims and eye-witnesses of that events.

1918-1920. After events of 1905-1907 mass repression against Azerbaijanis were continued in concealed form that testifies statistical materials. These materials for 1916 show that number of population increased by 40 times (from 14.300 to 570.000 people) in 5 districts in Irevan province in 1916 in compare with 1831, but at the same time increasing of total number of Azerbaijanis was only 4.6 times (achieved 246.600 people). Another example: if in 1886-1897 absolute increasing of the population was 40.000 people, in 1905-1916 this figure was equal 1700 though in 1905 the population was 61.000 people more than in 1886. These figures show nationalist policy pursued by Armenian nationalists during rule of tsarist Russia and testify realization of the plan on expatriation of Azerbaijanis and creation of “Armenia without Turks” as Armenians call Azerbaijanis.

Used the situation in Russia after World War I, February and October revolutions in 1917 Armenians began to realize their plans under the banner of Bolshevism. Since March, 1918 Baku commune started to implement criminal plan with aim to liquidate Azerbaijanis in Baku province under the slogan of fight against counterrevolutionary elements. The crimes committed by Armenians those days remained in the memory of Azerbaijani people forever. Only because of their national belonging thousands peaceful Azerbaijanis were killed. Armenians burnt houses and live people. They destroyed national architectural values, schools, hospitals, mosques and other constructions, the most part of Baku was in ruins. Genocide of Azerbaijanis implemented with particular brutality in Baku, Shemakha, Guba distircts, in Karabakh, Zangezur, Nakhchivan, Lenkoran and other districts of Azerbaijan. Peaceful population was killed in mass order, villages were burnt, monuments of national culture were destroyed on those lands.

In March-April, 1918 Armenians killed more than 50 thousand Azerbaijanis, plundered their houses, drove tens thousands people out of their homes in Baku, Shemakha, Guba, Mugan, Lenkoran. Only in Baku about 30 thousand Azerbaijanis were killed with particular brutality, 58 villages were destroyed, about 7 thousand people were killed including 1653 women and 965 children in Shemakha district. 122 Moslem villages were destroyed in Guba district, more than 150 Azerbaijani villages were destroyed barbarously in upper part of Karabakh, 115 villages – in Zangezur district, terrible massacre were implemented against population without any distinction in sex and age.

211 Azerbaijani villages were destroyed, burnt and plundered in Irevan province, 92 – in Kars oblast. One of the numerous appeals of Azerbaijanis in Irevan says that in this historic city of Azerbaijanis and around it 88 villages were destroyed, 1920 houses were burnt, 131.970 people were killed for the short time (daily “Ashkhadavor” (Worker), N 231, November, 2 1919).

Creation of Azerbaijan Democratic Republic (ADR) on May, 28 1918 also was accompanied with loss of the part of the territory of Azerbaijan that is testified by letter of the chairman of the Ministers’ Council F.Kh.Khoyski to Foreign Minister M.G.Gadjinski: “We finished all disputes with Armenians, they will receive ultimatum and end the war. We’ll give them Irevan”.

After creation of three sovereign republics in Transcaucasia due to actions of allies territory of Armenia achieved 17.500 square miles with population 1.510.000 people (795.000 Armenians, 575.000 Moslems, 140.000 – representatives of other nations). Dashnaks ignoring discussion of the issue about dispute territories and determination of the borders between the states in the international organizations and possessed by nationalistic ideas of creation of the “Great Armenia” at the expense of Azerbaijani and Georgian territories claimed to the territory of Akhalkaki and Borchali which were the part of Georgia, as well as Karabakh, Nakhchivan and southern part of Elizavetpol province which were the part of Azerbaijan.

Attempts to join these territories led to the war with Georgia (December, 1918) and long bloody fight with Azerbaijan as a result of which the population reduced by 10-30% in the dispute districts and number of settlements were razed to the ground. In 1918-1920 565.000 Azerbaijanis from total 575.000 Azerbaijanis lived on the territory of present Armenia were killed and expatriated. These facts are confirmed by Armenian sources, too: “By 1920 after Dashnaks, Turkic (Azerbaijani) population was a little more than 10.000 people in Soviet Armenia. In 1922 after returning 60.000 Azerbaijani refugees the number of Azerbaijanis amounted to 72.596 people here”. (Z.Korkodian “Population of Soviet Armenia. 1831-1931”).

At the beginning of April, 1920 during Tiflis conference on joint defense against threat of sovetization with participation of the representatives of Transcaucasian republics the Armenians claimed that they would never content just with territory of Irevan province and therefore they refused to cooperate. So, actions of the Armenians in Karabakh, Zangezur and Gazakh in the spring of 1920, in Shusha on March, 22 – at the day of Novruz holiday (Holiday of Spring) of Azerbaijanis, and later in Askeran, Stepanakert and Zangezur may consider as conspiracy between Yerevan and Moscow against Azerbaijan and Azerbaijanis to overthrow national government and establish Soviet rule.

Such a policy of Armenians yielded its results. N. Narimanov head of Soviet Azerbaijan yielded to pressure from Moscow forced to issue Declaration on December, 1 1920 according to which the territories of “Zangezur and Nakhchivan districts…” with total area 9800 square kilometers “…declared…the part of Soviet Armenia”.

As it is clear from these facts Armenians used all available means and methods to achieve their nationalistic goals violating generally accepted norms of international law.

Deportation of 1948-1953. During Soviet rule Armenians continued their traditional policy of expatriation of Azerbaijanis from the territory of the Armenian SSR and expansion of its territory at the expense of its neighbors. For implementation of such a policy Armenians lived in Armenia and abroad it coordinated their actions that testifies the existence of global strategy for achievement of “Great Armenia” idea.

Armenian diaspora made use of holding of Tehran conference (1943) appealed to USSR Foreign Minister V. Molotov to allow Armenians lived in Iran to transmigrate into USSR. Consent of Joseph Stalin in this question laid basis for mass deportation of Azerbaijanis from Armenia in 1948-1953.

In 1945 the leadership of Armenia raised a question about joining of Karabakh and substantiated it by economic links of Karabakh with Armenia but at that period these attempts failed. Then another tactics was chosen.

Short after war of 1941-1945 transmigration of Armenians from abroad to Armenia was begun. In 1946 50.900 people were transmigrated from Syria, Greece, Lebanon, Iran, Bulgaria and Romania, and in 1947 35.400 people – from Palestine, Syria, France, USA, Greece, Egypt, Iraq and Lebanon. In 1947 Armenian CC CP Secretary G. Arutyunov appealed to Moscow with complaint about difficulties in settlement of Armenian migrants and proposed the cynical idea to transmigrate Azerbaijanis lived in Armenia to cotton-growing regions of Azerbaijan allegedly with aim to provide labor productivity.

This idea supported by I. Stalin was realized by two Decrees of USSR Ministers’ Council. First of them “On transmigration of collective farmers and other Azerbaijanis from the Armenian SSR to Kura-Araks lowland of the Azerbaijani SSR” of December, 1947 decrees about free-well transmigration of 100.000 Azerbaijanis into lower districts of Azerbaijan in 1948-1950 without any mention of reasons, mechanism and real circumstances of transmigration.

According to this Decree 10.000 people were to be transmigrated to Azerbaijan in 1948, 40.000 people – in 1949, 50.000 – in 1950.

The second Decree “On measures for transmigration of collective farmers and other Azerbaijani population from the Armenian SSR into Kura-Araks lowland in the Azerbaijani SSR” of March, 10 1948 was supplement to the first one and included technical and organizational measures for transmigration realization.

According to the facts, 2357 families (11046 people) were transmigrated to Azerbaijan in 1948, 2368 families (10595 people) – in 1949, 14361 people – in 1950. Only 4878 families from 8110 transmigrated in 1948-1950 were provided by dwellings. In general more than 100.000 Azerbaijanis were transmigrated during 1948-1952. Transmigrated people mainly lived in mountainous area and did not provide by dwellings suffered from hot climatic conditions in lower area and numerous victims were among them at that period. Even in such circumstances repeated appeals of transmigrated Azerbaijanis and the leadership of Azerbaijan to Moscow about permission to settle them in mountainous area including Karabakh were rejected by central leadership. It is one more side of free-well transmigration for the sake of cotton-growing development – inhumanity to the fates of people and thousand victims.

Along with it only 10.000 Armenians from France, USA, Egypt, Bulgaria, Romania, Syria, and Lebanon were transmigrated to Armenia in 1948. This fact indicates that Armenia achieved the decree on transmigration of Azerbaijanis from Armenia was not interested in future transmigration of Armenians from abroad. More than 476 villages remained unused as was noted at the session of Armenia CC KP in 1975 (“Communist” daily, January, 20 1975, Yerevan).

Even Armenian nationalists declared in 1990 “Vacant lands and residential areas vacated in connection with transmigration of Azerbaijanis were not used for settlement of Armenians arrived from abroad” (“The voice of Armenia” daily, November, 11 1990).

It can be made the only conclusion from all aforesaid that the transmigration of Azerbaijanis from Armenia has aimed neither distribution of foreign Armenians nor development of cotton-growing in Azerbaijan. It was the policy of building of mononational state, the old idea and dream of Dashnaks. The death of Josef Stalin has stopped the processes of transmigration and Azerbaijanis who have not find shelter and could not endure those conditions were forced to return to their homeland despite discriminations and persecutions against them. It caused the new wave of Armenian dissatisfaction – moral terror against Azerbaijanis. Close of the educational institutions, abolition of studying in Azerbaijani language, replacement of Azeri leaders by Armenian personnel, ignoring of common and economic needs of Azeri villages, expanding of anti-Azerbaijani company, especially became apparent by the realization of 50th year anniversary of the genocide of Armenians in 1965 were the links of Dashnak policy.

1990-s of XX century. The processes of reorganization and publicity in USSR have caused the new wave of anti-Azerbaijani sentiments and territorial claims. Armenian nationalists have begun expatriation of Azerbaijanis from Armenia and seizure of Karabakh from Azerbaijan using substantiation of allegedly economical links of Karabakh with Armenia.

Beginning from 1988 mass threats, beatings and murders, massacres of villages, bloody events in Gukark where 70 people were killed including 21 women and 6 children and in Vardanis district where 40 people were killed forced 250.000 Azerbaijanis to leave their native places in Yerevan, Masis, Kalinino, Kadjaran, Kafan, Kirovokan, Goris, Sisian, Amasiya, Alaverdi. The history of 1905-1920 repeated again – women and children, elderly people going through snow mountain ridges, becoming frozen and perishing were seeking salvation in Azerbaijan. The history of 1948-1953 repeated again – by the order of the central authorities the refugees have not been allowed to settle in Karabakh so they took refuge in the tents.

After expatriation of the residents from the last Azerbaijani village Nuvedy in Armenia in August, 8 1991 which had been annexed to Armenia by the decree of Transcaucasian federation in February, 18 1929, Armenia turned into the mononational republic and the Dashnak idea about “Armenia without Azerbaijanis” was realized.

The aggression of Armenia against Azerbaijan after 1988 has turned into ruins occupied cities and districts of Azerbaijan which are the 20 percent of republic’s territory, forced 1.000.000 people to become refugees, 10.000 people were killed, dozen of thousands were crippled.

The genocide in Khojali in February, 1992 is the another evidence of brutality and cruelty of Armenian nationalism and will be kept in the memory of humanity for a long time. It should not be also forgotten the history of Black January of 1990 when the forces of Soviet army inflicted unexampled reprisals against peaceful residents of Baku. According to proofs of eye-witnesses there were a lot of Armenian reservists among soldiers.

Here are the results of nationalistic policy carrying out by Dashnaks during 19-20th centuries. It is necessary to note that separative actions against Azerbaijan are continuing, so Armenia is urging to seize Nakhchivan Autonomous Republic from Azerbaijan. They also make attempts to obtain the recognition of “the genocide of Armenians” by the world community, forgetting that the nation who went through genocide has not moral right for similar actions against other nations. Probably their morbid imagination presumes them to interpret international legal regulations peculiarly playing the role of martyr and torture simultaneously. It all occurs before the eyes of civilized humanity, achieved the high level of cultural and economical development and standing at the 21th century.

Political – legal Assessment

For the first time the March events of 1918 were at the center of attention after the declaration of Azerbaijan Democratic Republic. On June 15, 1918 the Council of Ministers accepted the resolution about establishing of special investigation committee.

The committee has investigated the March tragedy, first of all exploring the brutalities of Armenians in Shemakha and grave crimes in Irevan province. It was established the special structure attached to the Ministry of Foreign Affairs in order to inform the world public about true currency of events. ADR commemorated 31st of March as the day of nation-wide sorrow in 1919 and 1920. In essence it was the attempt to give the political assessment to the policy of genocide against Azerbaijanis and occupation of our territories continuing during more than epoch. But the collapse of ADR has not let to bring to an end this task.

The Republic of Azerbaijan got independence after the collapse of Soviet Union has perceived the necessity of political assessment of the events of genocide and to bring to the logical end the decisions which ADR had not time to finish.

The Decree of the President of Azerbaijan Heydar Aliyev of the March, 26 1998 issued on the eve of 80th anniversary of tragic March events of 1918 became the expression of political assessment by the Azerbaijani side to the actions of Armenian nationalists. That Decree has become a program document for forming of present and future generations’ strong national memory about genocide inflicted against Azeri nation in 20th century, the attaining of the political and legal assessment of those tragedies in the whole world, the eliminating of heavy consequences and for retraining from repetition in future.

In 1998 year the parliament of the Republic – Milli Majlis applied with a statement to United Nations, inter-Parliamentary Council, Organization for Security and Cooperation in Europe, Community of Independent States and other international organizations, parliaments and governments of world’s states to make every effort to struggle against events like genocide against Azerbaijanis in the whole world.

“The Day of Genocide of Azerbaijanis” commemorated by Azerbaijanis every year serves these aims and it is an attempt to draw attention of world community to the facts of shovinizm, separatism continuing to the present. It is important to remember that we are all responsible for the peaceful future of civilization.

Decree of the President of the Republic of Azerbaijan on the genocide of the Azerbaijani people

The achievement of independence by the Republic of Azerbaijan has made it possible to reconstruct an objective picture of the historical past of our people. Truths that were kept secret for long years and that were suppressed and banned are coming to light, and the reality behind facts that were once falsified is being revealed. The genocide that was repeatedly carried out against the Azerbaijani people, and which for a long time was not the subject of a proper political or legal assessment, is one of those unrevealed pages of history.

With the signing in 1813 and 1828 of the Gulistan and Turkmenchay Treaties, there began the dismemberment of the Azerbaijani nation and the division of our historical lands. The occupation of its lands marked the continuation of the national tragedy of the divided Azerbaijani people. As a result of this policy, within a very short time there took place a massive resettlement of Armenians on Azerbaijani lands. A policy of genocide was to become an essential element in that occupation of Azerbaijani territory.

Despite the fact that the Armenians who had settled on the territories of the Irevan, Nakhchivan and Karabakh khanates constituted a minority in comparison with the Azerbaijanis living there, they succeeded, under the protection of their patrons, in creating an administrative territorial unit in the form of the so-called “Armenian Region”. In essence, as a result of this artificial territorial division the preconditions were created for a policy of expelling Azerbaijanis from their own lands and for destroying the Azerbaijani population. The propagandizing of the notion of a “Greater Armenia” began. In order to “justify” the efforts to establish this fictitious state on Azerbaijan land, large-scale programs were carried out aimed at inventing a false history of the Armenian people. The distortion of the history of Azerbaijan and of the Caucasus as a whole became an important component of those programs.

From 1905 to 1907, inspired by illusions of creating a “Greater Armenia”, the Armenian invaders, without taking the trouble to hide their intentions, carried out a number of large-scale and bloody actions against the Azerbaijanis. The atrocities perpetrated by the Armenians, which began in Baku, were ultimately extended to cover all of Azerbaijan and the Azerbaijani villages located on the territory of present-day Armenia. Hundreds of communities were destroyed and wiped from the face of the earth, and thousands of Azerbaijanis were barbarously murdered. The organizers of these events, by preventing the disclosure of the truth of what had taken place and by blocking its proper political and legal examination, cultivated a negative image of the Azerbaijanis as a screen for their adventurist territorial claims.

Capitalizing for their own purposes on the situation that arose after the First World War and following the uprisings in Russia in February and October of 1917, the Armenians began to seek to turn their plans into reality under the banner of Bolshevism. Beginning in March 1918, the Baku commune, under the slogan of combating counter-revolutionary elements, set about putting into practice a criminal plan whose objective was the liquidation of the Azerbaijanis throughout Baku Province. The crimes committed by the Armenians in those days have remained indelibly imprinted on the memory of the Azerbaijani people. Thousands of peaceful Azerbaijanis were killed solely because of their national affiliation. The Armenians set fire to their houses, burning alive the men and women inside them. They destroyed national architectural treasures, schools, hospitals, mosques and other buildings, laying waste to a large part of Baku. The genocide of the Azerbaijanis was pursued with particular ferocity in the districts of Baku, Shamakhy and Guba and in Karabakh, Zangezur, Nakhchivan, Lenkoran and other regions of Azerbaijan. On these lands the peaceful population was annihilated en masse, with villages put to the torch and national monuments of culture ruined and destroyed.

The March events of 1918 became the focus of attention following the proclamation of the Azerbaijan Democratic Republic. On 15 July 1918 the Council of Ministers, for the purpose of investigating this tragedy, adopted a decree establishing an extraordinary commission of inquiry. The Commission investigated the March tragedy, focusing primarily on the atrocities committed by the Armenians in Shamakhy as well as on their other heinous crimes in Irevan Province. A special service was established within the Ministry of Foreign Affairs for the purpose of informing the public at large about what had actually happened. In 1919 and 1920 the Azerbaijan Democratic Republic observed 31 March as a national day of mourning. In essence, this was the first attempt at a political assessment of the policy of genocide perpetrated against the Azerbaijanis and of the more than one-century-old occupation of our lands. However, the demise of the Azerbaijan Democratic Republic made it impossible to complete this work.

In 1920 the Armenians, taking advantage of the sovietization of the Transcaucasus for their own vile purposes, proclaimed Zangezur and a number of lands within Azerbaijan as territory of the Armenian Soviet Socialist Republic. Subsequently, with a view to extending further the policy of deporting Azerbaijanis from those territories, new means began to be used. As one of them, the Armenians pushed through the adoption of a special decree of the Council of Ministers of the USSR of 23 December 1947 “On the resettlement of collective-farm workers and other members of the Azerbaijani population from the Armenian SSR to the Kura-Araks Lowland of the Azerbaijan SSR” and succeeded in bringing about, as a State-endorsed measure, the deportation en masse of Azerbaijanis from their historical lands during the period from 1948 to 1953.

Beginning in the 1950s, Armenian nationalists, with the help of their patrons, initiated a flagrant campaign of intellectual aggression against the Azerbaijani people. In books, magazines and newspapers periodically circulated in the former Soviet State they argued that the most outstanding works of art of our national culture, our classical heritage and our architectural monuments were all the creation of the Armenian people. This was accompanied by a stepped-up effort to forge worldwide a negative perception of Azerbaijanis. By creating an image of the “unfortunate, hapless Armenian people”, those engaged in this effort consciously falsified the events that had taken place in the region at the beginning of the century: the very people who had committed genocide against the Azerbaijanis were portrayed as the victims of genocide.

Our countrymen were subject to persecution and expelled in droves from the city of Irevan, where the majority of the population at the beginning of the century had been Azerbaijani, and from other regions of the Armenian SSR. The Armenians shamelessly flouted the rights of the Azerbaijanis, created obstacles to their receiving education in their native language, and conducted a policy of repression. The historical names of Azerbaijani villages were changed and a process, unprecedented in the history of toponymy, of substituting modern for ancient place names was implemented. With the aim of creating a basis for the education of Armenian youth in a spirit of chauvinism, this imaginary Armenian history was elevated to the level of State policy. Our younger generation, educated in the spirit of the great humanitarian ideals of Azerbaijani literature and culture, found themselves the target of persecution in the form of an extremist Armenian ideology.

As the ideological basis for political and military aggression, a policy of slanderous defamation was directed against the spiritual values, national honor and dignity of the Azerbaijani people. The Armenians used the Soviet press to distort historical facts, thereby misleading public opinion.

The leadership of the Republic of Azerbaijan failed to come up with a timely and proper assessment of the anti-Azerbaijani propaganda campaign which was being waged by the Armenians, using the possibilities afforded by the Soviet regime, and which, beginning in the mid-1980s, became more and more intensive.

Officials in the Republic also failed to deliver a correct political assessment of the expulsion, at the initial stage of the so-called Nagorno-Karabakh conflict that arose in 1988, of hundreds of thousands of Azerbaijanis from their ancestral lands. The Armenians’ unconstitutional decree on the inclusion of the Nagorno-Karabakh Autonomous Region of Azerbaijan within the Armenian SSR, and what amounted in effect to the removal of this region from Azerbaijani authority by means of the Moscow-installed Committee for Special Administration, was greeted by our people with indignation, and they found themselves confronted with the need to undertake serious political action. Despite the fact that the policy of seizing our land was resolutely condemned at meetings held at that time throughout the Republic, the Azerbaijani leadership did not abandon its position of passivity. It was in fact as a result of this failed response that troops were brought into Baku in January 1990 for the purpose of putting down a popular movement that was constantly growing in strength. In the events that followed, hundreds of Azerbaijanis were killed, wounded or maimed, and others were subjected to various forms of physical duress.

In February 1992 the Armenians perpetrated an unheard-of punitive crime against the population of the town of Khojali. This bloody tragedy, which has entered our history as the Khojali Genocide, ended with the annihilation of thousands of Azerbaijanis, with others taken prisoner and the city erased from the face of the earth.

As a result of the adventurist policy unleashed by the Armenian national-separatists in Nagorno-Karabakh, today more than a million of our citizens have been expelled by the Armenian aggressors from their places of birth and have been forced to live in tent settlements. Thousands of our fellow-citizens died or were made invalids at the time of the occupation by Armenian armed forces of 20 per cent of our territory.

All the tragedies that have befallen Azerbaijan in the nineteenth and twentieth centuries, accompanied by the seizure of our land, have been different stages of a conscious policy of genocide systematically applied by the Armenians against the Azerbaijani people. In the case of only one of these events – the March massacre of 1918 – has an attempt been made to assess what took place in political terms. The Republic of Azerbaijan regards it as a historical imperative that these events of genocide should be assessed from a political perspective and that the decisions that the Azerbaijan Democratic Republic was unable to fully implement should be brought to their logical conclusion.

In commemoration of these tragedies of genocide perpetrated against the Azerbaijani people, I decree:

1. That the date 31 March shall be proclaimed Day of Genocide of the Azerbaijanis;

2. That it shall be recommended to the Milli Majlis (Parliament) of the Republic of Azerbaijan that it should consider holding a special session devoted to the events connected with the genocide of the Azerbaijanis.

Heydar Aliyev

President of the Republic of Azerbaijan

Baku, March 26, 1998

Statement of Milli Majlis (Supreme Assembly) of the Republic of Azerbaijan in connection with the day of genocide of azerbaijanis

Milli Majlis of the Republic of Azerbaijan noting great significance of the Decree “On genocide of Azerbaijanis” of the President of the Republic of Azerbaijan, His Excellency Mr. Heydar Aliyev as the first official document shed light on these dark pages of our history considers declaration of March, 31 – Day of the genocide of Azerbaijanis that was committed against Azerbaijanis 80 years ago, as political legal and moral action that recalls our national memory and stimulates history truth to be discovered and occupied its fitting place.

Facts of mass massacre – genocide committed against Azerbaijanis with unprecedented brutality after violent division of Azerbaijan were called by their right names in this significant document for the first time in our history, particularly roots of policy of ethnic hostility carried out in all Transcaucasian against Azerbaijani population in 1905-1907, 1918-1920, 1948-1953 and 1988-1993 by Armenian nationalists, nationalist circles and reactionary great powers supported them were disclosed, political assessment was given to ominous policy of anti-Azerbaijani powers which saw the main and real way to implement chimera about “Great Armenia” in destruction, deportation of Azerbaijanis who were natives of these territories along all history, in destruction of their historic and cultural monuments, rename the toponymies.

Transmigration of tens thousands of Armenians into Azerbaijan after concluding of Goulistan and Turkmenchay peace treaties legalized the occupation of Azerbaijan by tsarist Russia as well as gave them broader rights and privileges in comparison with local population on the basis of religious community that led to supplant of Azerbaijani population by Russian-Armenian alliance by all means. This process was intensified after beginning of activity of Armenian nationalist parties Dashnaksyutun and Gnchak and unification of fanatic Armenian mass under their nationalistic slogans. In 1905 after beginning of first revolution in Russia organized armed troops of Armenians became the first initiators in Caucasus such a terrible crime as genocide on ethnic basis. In 1905-1907 they implemented mass massacre of Azerbaijanis in Baku, Tiflis, Erivan, Nakhchivan, Ganja, Karabakh, Zangezur, burnt cities and villages, killed children, women, the elders with unprecedented brutality. Only in Shusha, Javanshir, Jabrail and Zangezur districts 75 Azerbaijani villages were razed to the ground in this period, and in Erivan and Ganja provinces more than 200 settlements were thoroughly destroyed and ravaged. Tens thousands Azerbaijanis who could escape brutality of Armenians were forced to leave their native lands. So, humiliating tradition of refugeeness history of which will soon amount to one century was founded.

Genocide policy committed against Azerbaijani people by Armenians have got broader scale in 1918 when Central government of tsarist Russia was collapsed and in circumstances of arbitrariness and anarchy former empire have lived its last days. The genocide of this period was committed in more organized way and with more brutality and merciless. Only in March – April of 1918 in Baku, Shamakha, Guba, Mugan, Lankaran Armenians killed more than 50 thousands Azerbaijanis, destroyed their homes, drove them out their native lands. Only in Baku 30 thousand of our compatriots were killed with particular merciless, in Shamakha district 58 villages were destroyed, about 7 thousands people were killed including 1653 women and 965 children. 122 Moslem villages were razed to the ground in Guba district, more than 150 Azerbaijani villages were destroyed in upland part of Karabakh, 115 villages – in Zangezur district, cruel violence were implemented against population without distinction in sex and age. 211 Azerbaijani villages were destroyed, burnt and ravaged in Erivan province, 92 – in Kars oblast (region). One of the numerous appeals of the Azerbaijanis of Erivan points that 88 villages were destroyed, 1920 were burnt, 132 thousand people were killed in this historic city. As a result of brutality carried out by Armenian troops, policy of “Armenia without Turks” pursued during period of Dashnaks’ rule, number of Azerbaijani population in Erivan district reduced from 375 thousand in 1916 to 70 thousand people in 1922. Apparently, as a result of genocide and wide-ranging ethnic cleanings Armenian nationalists in a short time largely could achieve their object.

Because of impunity of the crimes of genocide and not giving any political and legal assessment to them, Azerbaijanis repeatedly faced with antihuman policy carried out against them in period of Soviet rule, too. The obvious case of this elaborate discreditable policy is fate of Azerbaijanis lived on the territory of the Armenian SSR. As a result of “creeping” deportations as well as forced deportations in 1948-1953 and 1988-1989 about half million Azerbaijanis were expatriated from the Armenian SSR, and all their property was plundered.

Armenian expansion that began since 1988 and aggressive war and ethnic cleaning carried out by Armenians in Nagorny Karabakh increased number of victims of genocide of Azerbaijanis. As a result of it 20 percents of the territory of the Azerbaijani Republic were occupied, 18 thousand people were killed, more than 20 thousand people were wounded, more than 50 thousand people became invalids, more than 4 thousand people were taken as prisoners, hostages and missing, more than 4 industrial and agricultural enterprises, 660 schools and kindergartens, 250 hospitals and medical institutions were destroyed, 724 cities, villages and settlements were plundered, destroyed and burnt. As a result of Khojali tragedy that is the most terrible crime of the century Armenians completely destroyed large inhabited locality, 613 people of peaceful population were brutally killed including 63 infants, 106 women, 487 people became cripples, 1275 inhabitants including elders, children and women were taken as prisoners and subjected to unprecedented tortures, insults and humiliation.

As a result of this only at the XX century more than 2 million Azerbaijanis have felt policy of genocide carried out by Armenian nationalistic circles and their protectors on their own backs. It can be said there is no family in Azerbaijan that has not suffered as a result of Armenian nationalism.

In the name of triumph of truth and justice and with the aim to prevent new crimes of genocide against Azerbaijanis Milli Majlis of the Republic of Azerbaijan states that Azerbaijani state strongly following the path of democracy will use all available means and ways to inform world community about crimes of genocide repeatedly carried out in XIX-XX centuries against Azerbaijanis by Armenian nationalism and its advocates with anti-Azerbaijani orientation.

Milli Majlis of the Republic of Azerbaijan taking into consideration that the crimes of genocide carried out against Azerbaijanis have still not been punished and lack of information about it in international community appeals to UN, Inter-Parliament Union, Organization on Security and Cooperation in Europe, Council of Europe, Commonwealth of Independent States, other international organizations, parliaments and governments of the states of the world with request:

1. To admit the crimes of genocide carried out by Armenian nationalists and their protectors against Azerbaijanis in XIX-XX centuries;

2. To complete the work on creation of efficient international legal mechanisms for providing inevitability of immunity for the crimes of genocide in the near future;

3. With aim to prevent new crimes of genocide against Azerbaijanis, to promote peaceful fair resolution of Armenian-Azerbaijani conflict within the frames of OSCE Minsk Group.

(The statement was adopted at the session of Milli Majlis of the Republic of Azerbaijan on March, 31, 1998)